Rozwój nosa i zatok przynosowych jest procesem długotrwałym. Rozpoczyna się już w życiu płodowym, a kończy dopiero w drugiej dekadzie życia. Z tego powodu układ zatok u dziecka różni się od układu zatok u osoby dorosłej, zarówno pod względem budowy, jak i podatności na zaburzenia wentylacji oraz drenażu.
Komórki sitowe oraz zatoki szczękowe są obecne już u noworodków, natomiast pełną dojrzałość osiągają około 10. roku życia. Zatoki klinowe rozwijają się w wyniku pneumatyzacji kości klinowej – proces ten rozpoczyna się około 9. miesiąca życia i trwa do 12.–14. roku życia. Najpóźniej dojrzewają zatoki czołowe, które powstają w wyniku pneumatyzacji sitowia przedniego, a swoje ostateczne wymiary osiągają około 19. roku życia.
Tak długi proces rozwoju sprawia, że przewlekłe zapalenie zatok przynosowych u dzieci wymaga szczególnego podejścia diagnostycznego i terapeutycznego.
Czym jest zapalenie zatok przynosowych?
Zapalenie zatok przynosowych, określane również jako rhinosinusitis, obejmuje grupę schorzeń, których wspólną cechą jest stan zapalny błony śluzowej nosa oraz zatok przynosowych. U dzieci zmiany zapalne najczęściej dotyczą zatok szczękowych oraz komórek sitowia przedniego.
Błona śluzowa zatok zbudowana jest między innymi z komórek podstawnych, komórek kubkowych produkujących śluz oraz komórek walcowatych, które mogą być urzęsione lub bezrzęskowe. Prawidłowy ruch rzęsek odpowiada za transport śluzowo-rzęskowy, czyli naturalny mechanizm oczyszczania nosa i zatok.
Kiedy dochodzi do stanu zapalnego, błona śluzowa ulega obrzękowi, a naturalne ujścia zatok mogą zostać zablokowane. W efekcie pogarsza się wentylacja zatok, transport śluzowo-rzęskowy zostaje upośledzony, a w jamach nosa i zatokach zaczyna zalegać patologiczna wydzielina.
Objawy przewlekłego zapalenia zatok u dzieci
Zgodnie z europejskimi wytycznymi EPOS z 2020 roku, w przypadku przewlekłego zapalenia zatok przynosowych u dzieci bierze się pod uwagę cztery główne objawy:
- niedrożność nosa,
- katar,
- ból lub uczucie rozpierania twarzy,
- kaszel.
Do rozpoznania konieczne jest występowanie co najmniej dwóch objawów, przy czym jednym z nich musi być niedrożność nosa lub katar. Objawy powinny utrzymywać się przez co najmniej 12 tygodni.
W wywiadzie warto zwrócić uwagę również na objawy mogące sugerować alergię, takie jak kichanie, świąd nosa lub oczu oraz wodnista wydzielina z nosa. W przypadku podejrzenia podłoża alergicznego zaleca się wykonanie odpowiednich testów.
Diagnostyka
Podstawą diagnostyki jest dokładny wywiad oraz badanie laryngologiczne. W wielu przypadkach zalecana jest również endoskopia jam nosa, która pozwala ocenić stan błony śluzowej, obecność wydzieliny, drożność nosa oraz ewentualny przerost migdałka gardłowego.
Tomografia komputerowa zatok bez kontrastu pozostaje złotym standardem oceny stopnia zaawansowania zmian zapalnych. Badanie to pozwala dokładnie zobrazować zatoki, kompleksy ujściowo-przewodowe oraz obecność utrwalonych zmian anatomicznych lub zapalnych.
Przyczyny przewlekłego zapalenia zatok u dzieci
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych u dzieci najczęściej rozwija się w wyniku współdziałania kilku czynników.
Do najważniejszych należą:
- częste infekcje górnych dróg oddechowych,
- niedojrzałość układu odpornościowego,
- trwający rozwój twarzoczaszki,
- przerost migdałka gardłowego,
- alergie,
- mukowiscydoza,
- pierwotna dyskineza rzęsek,
- obecność polipów nosa,
- inne choroby ogólnoustrojowe.
Szczególne znaczenie ma przerost migdałka gardłowego, który może pogarszać drożność nosa, zaburzać transport śluzowo-rzęskowy i stanowić rezerwuar bakterii podtrzymujących przewlekły stan zapalny.
Standardowe leczenie przewlekłego zapalenia zatok
Leczenie zachowawcze u dzieci obejmuje najczęściej działania mające poprawić drożność nosa, zmniejszyć obrzęk błony śluzowej i wspierać transport śluzowo-rzęskowy.
Do najczęściej stosowanych metod należą:
- płukanie jam nosa,
- donosowe leki steroidowe,
- antybiotykoterapia w wybranych przypadkach,
- leczenie alergii, jeśli stanowi czynnik podtrzymujący objawy.
Jeżeli leczenie zachowawcze nie przynosi oczekiwanych efektów, a przerost migdałka gardłowego odgrywa istotną rolę w utrzymywaniu stanu zapalnego, jednym z pierwszych kroków leczenia operacyjnego może być adenotomia, czyli usunięcie migdałka gardłowego.
U części pacjentów po adenotomii obserwuje się ustąpienie objawów przewlekłego zapalenia zatok. Jeśli jednak dolegliwości utrzymują się mimo leczenia, kolejnym etapem może być endoskopowe leczenie operacyjne, którego celem jest przywrócenie prawidłowego drenażu i wentylacji zatok poprzez poszerzenie ich naturalnych ujść.
Osteopatyczne spojrzenie na przewlekłe zapalenie zatok u dzieci
Z perspektywy osteopatycznej przewlekłe zapalenie zatok przynosowych u dziecka można analizować nie tylko lokalnie, w obrębie nosa i twarzoczaszki, ale również w kontekście całego organizmu.
Postępowanie osteopatyczne może wspierać naturalne mechanizmy drenażowe, szczególnie w sytuacjach, w których dochodzi do zastoju płynów w obrębie twarzoczaszki. Istotne znaczenie mają tutaj zarówno układ żylny, jak i limfatyczny.
Osteopatyczna ocena może obejmować między innymi:
- ruchomość kości twarzoczaszki,
- napięcie tkanek w obrębie nosa i oczodołów,
- funkcję kości klinowej, szczękowej i czołowej,
- ruchomość podstawy czaszki,
- napięcia w obrębie szyi,
- funkcję przepony,
- warunki odpływu żylno-limfatycznego.
Celem takiego podejścia jest wspieranie prawidłowej cyrkulacji płynów, ruchomości tkanek oraz regulacji ciśnień pomiędzy jamami ciała.
Znaczenie przepon i układu limfatycznego
W osteopatii szczególną uwagę zwraca się na rolę przepon ciała, ponieważ ich prawidłowa funkcja wpływa na krążenie płynów ustrojowych oraz różnice ciśnień pomiędzy poszczególnymi jamami organizmu.
U dzieci z przewlekłymi stanami zapalnymi zatok warto ocenić nie tylko struktury twarzoczaszki, lecz także funkcję przepony oddechowej, górnego otworu klatki piersiowej oraz podstawy czaszki. Wszystkie te obszary mogą wpływać na warunki drenażu żylnego i limfatycznego z rejonu głowy oraz szyi.
Oś jelitowo-śluzówkowa i odporność
W przypadku dzieci z przewlekłymi infekcjami lub nawracającymi stanami zapalnymi zatok warto uwzględnić również szerszy kontekst immunologiczny.
Tkanka limfoidalna związana z błoną śluzową funkcjonuje jako system naczyń połączonych. W tym kontekście istotne znaczenie mają zarówno struktury GALT, czyli tkanka limfoidalna związana z jelitami, jak i NALT, czyli tkanka limfoidalna związana z jamą nosową.
Z tego względu w pracy z dzieckiem warto zwrócić uwagę także na funkcjonowanie układu pokarmowego, ogólną odporność oraz nawracające infekcje. Takie podejście pozwala spojrzeć na przewlekłe zapalenie zatok nie tylko jako problem lokalny, ale jako część szerszej odpowiedzi organizmu.
Podsumowanie
Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych u dzieci jest złożonym problemem, którego przyczyny mogą obejmować częste infekcje, alergie, przerost migdałka gardłowego, niedojrzałość układu odpornościowego oraz rozwój twarzoczaszki. Kluczowe znaczenie ma dokładna diagnostyka laryngologiczna oraz właściwie dobrane leczenie zachowawcze lub operacyjne.
Osteopatia może stanowić uzupełniające wsparcie, szczególnie poprzez pracę z układem żylno-limfatycznym, twarzoczaszką, podstawą czaszki, przeponami oraz ogólną regulacją napięć w organizmie dziecka. Takie całościowe spojrzenie pozwala lepiej rozumieć przewlekłe procesy zapalne i wspierać naturalne mechanizmy drenażu oraz regeneracji.
Jeśli interesuje Cię osteopatia i pogłębianie wiedzy na temat wspierania leczenia przewlekłego zapalenia zatok u dzieci, zachęcamy do odwiedzenia jednego z oddziałów Akademii Osteopatii:
Materiały:
- Scuderi AJ, Harnsberger HR, Boyer RS. Pneumatization of the paranasal sinuses: Normal features of importance to the accurate interpretation of CT scans and MR images. AJR Am J Roentgenol, 1993; 160(5): 1101–04.
- European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps, EPOS
- Hamilos DL. Pediatric chronic rhinosinusitis. Am J Rhinol Allergy, 2015; 29(6): 414–20.
- Bietzke SE, Shin JJ, Choi S, Lee JT, Parikh SR, Pena M i wsp. Clinical consensus statement: Pediatric chronic rhinosinusitis. Otolaryngol Head Neck Surg, 2014; 151(4): 542–53.
Neff L, Adil EA. What is the role of the adenoid in pediatric chronic rhinosinusitis? Laryngoscope, 2014; 125(6): 1282–83.
