Mięsień poprzeczny klatki piersiowej to cienka, wachlarzowata struktura o dużej komponencie powięziowej, która przez lata pozostawała w cieniu „ważniejszych” mięśni oddechowych. Jednak coraz więcej badań i obserwacji klinicznych pokazuje, że jego rola jest znacznie bardziej złożona, niż sugerują klasyczne podręczniki anatomii.

Anatomia, czyli gdzie on właściwie jest?

Mięsień poprzeczny klatki piersiowej rozpoczyna się krótkim rozcięgnem na dolnej jednej trzeciej tylnej powierzchni trzonu mostka oraz na wyrostku mieczykowatym. Dodatkowo posiada przyczepy w obrębie połączeń chrzęstno-żebrowych żeber, najczęściej od 3.–6. (czasem 2.–7.). Jego włókna biegną promieniście ku górze i bocznie, przyczepiając się do górnych i wewnętrznych powierzchni chrząstek żebrowych. Dolne pasma przebiegają niemal poziomo w kierunku bardziej nachylonych żeber dolnych, natomiast górne włókna ustawiają się coraz bardziej pionowo, osiągając kąt około 30–45°. Taka orientacja zapewnia mięśniowi dużą dźwignię mechaniczną i tworzy stabilizującą, romboidalną warstwę przedniej ściany klatki piersiowej, zwiększając jej stabilność zarówno w wymiarze przednio-tylnym, jak i skrętnym.

Unerwienie mięśnia pochodzi z nerwów międzyżebrowych od II do VI po obu stronach. Unaczynienie zapewniają tętnice piersiowe wewnętrzne, które biegną w przestrzeni pomiędzy pasmami mięśnia a opłucną, wspólnie z żyłami i nerwami piersiowymi wewnętrznymi. Podobny układ anatomiczny występuje również w mięśniach podżebrowych oraz najgłębszych mięśniach międzyżebrowych. Co istotne, dolne odnogi mięśnia (szczególnie w okolicy 6. żebra) tworzą ciągłość funkcjonalną z górnymi włóknami mięśnia poprzecznego brzucha oraz z przeponą. Od strony tylnej mięsień poprzeczny klatki piersiowej przylega bezpośrednio do opłucnej ściennej.

Funkcja – znacznie więcej niż „mięsień wydechowy”

Badania wykazały, że aktywacja mięśnia poprzecznego klatki piersiowej powoduje wyraźne zmniejszenie przednio-tylnego wymiaru klatki piersiowej oraz jednoczesne zwiększenie przednio-tylnego wymiaru jamy brzusznej. Elektromiografia pokazuje, że mięsień ten aktywuje się wspólnie z mięśniami brzucha (mięśniem poprzecznym brzucha i mięśniem skośnym zewnętrznym) zarówno w pozycji leżącej, jak i stojącej – szczególnie podczas fazy wydechu.

Co ciekawe, w badaniach nad rotacją klatki piersiowej u osób stojących zaobserwowano zwiększoną, jednostronną aktywność mięśnia poprzecznego klatki piersiowej po stronie przeciwnej do kierunku rotacji. Skurcz ten ma charakter statyczny podczas wstrzymania oddechu, a charakter fazowy w trakcie oddychania.

Ta jednostronna aktywność sugeruje mechanizm powstawania klinicznie obserwowanej jednostronnej dysfunkcji wydechowej żeber. Gwałtowne wydłużenie mięśnia podczas rotacji klatki piersiowej (np. w urazie) może prowadzić do trwałego, jednostronnego skurczu.

Do takich sytuacji dochodzi m.in. na skutek: urazów w wyniku przyspieszenia lub hamowania (np. wypadki komunikacyjne), złamań żeber, operacji w obrębie klatki piersiowej czy przewlekłego, nasilonego kaszlu.

Co się dzieje, gdy mięsień przestaje działać prawidłowo?

Dysfunkcja mięśnia poprzecznego klatki piersiowej prowadzi do powstania nieprawidłowego napięcia w obrębie klatki piersiowej. Żebra są pociągane ku dołowi w miejscach połączeń żebro-chrzęstnych, co skutkuje grupową dysfunkcją wydechową. Nowa równowaga sił rozciągających i ściskających zmienia nie tylko symetrię klatki piersiowej, ale wpływa na rozkład napięć w całym ciele.

Często obserwuje się: segmentalne rotacje kręgosłupa piersiowego, utrzymujące się ograniczenia ruchomości mimo pracy na kręgosłupie, a także zmniejszenie objętości i sprężystości klatki piersiowej. Zmiana napięcia i kompresji może oddziaływać na wszystkie struktury wewnątrz klatki piersiowej, w tym: serce i wielkie naczynia, przeponę i płuca, śródpiersie, układ limfatyczny, nerwy i przełyk. Klinicznie dysfunkcja tego mięśnia często objawia się bólem żeber, skoliozą piersiową, a także może być jednym z czynników sprzyjających powstawaniu klatki piersiowej lejkowatej.

Podsumowanie

Najbardziej charakterystycznymi objawami dysfunkcji mięśnia poprzecznego klatki piersiowej są:

• jednostronna, grupowa dysfunkcja wydechowa kolejnych żeber prawdziwych,
• zmiana kształtu klatki piersiowej i jamy brzusznej.

Badania fizjologiczne potwierdzają, że podczas skurczu tego mięśnia dochodzi do:

• zmniejszenia przednio-tylnego wymiaru klatki piersiowej,
• zwiększenia przednio-tylnego wymiaru jamy brzusznej,
• wzrostu ciśnienia opłucnowego i brzusznego.

Mięsień poprzeczny klatki piersiowej uczestniczy nie tylko w oddychaniu, ale także w:

• zginaniu i rotacji klatki piersiowej,
• fonacji,
• manewrach tłoczniowych,
• stabilizacji postawy w pozycji wyprostowanej.

Dysfunkcja somatyczna związana z jego przewlekłym skurczem może mieć podłoże urazowe, pooperacyjne, chorobowe lub idiopatyczne, a jej wpływ na strukturę i funkcję organizmu bywa istotny i długotrwały.

Skuteczne rozpoznanie i leczenie tej dysfunkcji wymaga:

1. Zrozumienia anatomii i fizjologii mięśnia.

2. Trafnej diagnozy opartej na dokładnym wywiadzie i badaniu palpacyjnym.

3. Umiejętnego zastosowania osteopatycznego leczenia manualnego, opartego na właściwej ocenie klinicznej.

Piśmiennictwo

Barral, J.-P. (2019). Klatka piersiowa w ujęciu osteopatycznym. MedPharm Polska. ISBN: 978-83-7846-113-5

The transversus thoracis muscle in humans: Diagnosis and treatment of associated pathology: An osteopathic perspective. (2009). The AAO Journal, 19(4), 24–29.