Postęp kardiochirurgii sprawił, że coraz więcej pacjentów wraca do aktywnego życia po operacjach serca oraz zabiegach wszczepienia urządzeń wspomagających jego pracę. Jednocześnie wiele z tych osób przez długi czas zmaga się z bólem, ograniczeniem ruchomości czy dyskomfortem w obrębie klatki piersiowej, barków i odcinka szyjnego kręgosłupa. W takich przypadkach odpowiednio prowadzona terapia osteopatyczna może stanowić cenne uzupełnienie kompleksowej rehabilitacji.
Do tej grupy należą między innymi pacjenci po operacjach na otwartym sercu (Open Heart Surgery – OHS), takich jak pomostowanie aortalno-wieńcowe (CABG), operacje zastawek serca, zamknięcie ubytków przegrody międzyprzedsionkowej, rekonstrukcje drogi odpływu prawej komory czy miomektomia przezaortalna. Coraz częściej osteopaci spotykają również osoby z wszczepionymi urządzeniami, takimi jak rozruszniki serca lub kardiowertery-defibrylatory.
Dlaczego po operacji serca utrzymują się dolegliwości?
Choć sam zabieg kardiochirurgiczny pozwala rozwiązać problem kardiologiczny, organizm potrzebuje czasu na adaptację do rozległej interwencji chirurgicznej.
Szacuje się, że dolegliwości bólowe o charakterze mięśniowo-powięziowym lub nerwowo-mięśniowym mogą dotyczyć nawet połowy pacjentów po operacjach kardiochirurgicznych. W wielu przypadkach nakładają się na siebie dwa rodzaje bólu – przewlekłe dolegliwości obecne jeszcze przed operacją oraz ból wynikający z samego zabiegu i procesu gojenia.
Do najczęściej opisywanych przyczyn bólu po sternotomii należą:
- gojenie mostka po jego przecięciu,
- ograniczenia ruchomości klatki piersiowej,
- przeciążenia obręczy barkowej,
- podrażnienie lub uszkodzenie splotu ramiennego,
- złamanie pierwszego żebra,
- zmiany związane z pobraniem tętnicy piersiowej wewnętrznej,
- długotrwałe ułożenie pacjenta podczas operacji,
- kaniulacja żyły szyjnej.
Dolegliwości mogą obejmować mostek, klatkę piersiową, bark, szyję, kończyny górne, a niekiedy również kończynę dolną, z której pobierano przeszczep naczyniowy. U części pacjentów przewlekły ból utrzymuje się nawet przez 24–36 miesięcy po zabiegu.
Cele terapii osteopatycznej
Z perspektywy osteopatii podstawowym celem terapii jest poprawa warunków funkcjonowania tkanek, które uległy przeciążeniu podczas operacji lub procesu gojenia.
Postępowanie może obejmować:
- poprawę ruchomości klatki piersiowej,
- normalizację napięcia mięśniowo-powięziowego,
- wspomaganie krążenia żylnego i limfatycznego,
- zmniejszenie napięcia wokół struktur nerwowych,
- poprawę mechaniki odcinka szyjnego i piersiowego kręgosłupa,
- wspieranie równowagi autonomicznego układu nerwowego.
Ograniczenia ruchomości w obrębie tkanek miękkich mogą wpływać na funkcjonowanie naczyń krwionośnych, naczyń limfatycznych oraz nerwów przebiegających w ich sąsiedztwie. Dlatego terapia nie koncentruje się wyłącznie na miejscu występowania bólu, lecz obejmuje ocenę całego układu ruchu.
Jakie techniki znajdują zastosowanie?
Dobór technik zawsze zależy od etapu gojenia oraz aktualnego stanu pacjenta.
W praktyce terapeutycznej wykorzystuje się między innymi:
- techniki pozycyjnego rozluźniania (Strain Counterstrain),
- technikę Rib Raising, poprawiającą ruchomość żeber i wpływającą na regulację aktywności współczulnej,
- techniki mięśniowo-powięziowe w obrębie mięśnia piersiowego większego,
- pracę z górnym otworem klatki piersiowej,
- terapię odcinka szyjnego kręgosłupa,
- dekompresję podpotyliczną,
- ocenę i terapię punktów Chapmana.
U wielu pacjentów obserwuje się również dysfunkcje w obrębie górnych żeber oraz odcinka szyjnego i piersiowego kręgosłupa, które mogą współistnieć z dolegliwościami bólowymi barku i klatki piersiowej.
Znaczenie autonomicznego układu nerwowego
Istotnym elementem rozumowania osteopatycznego jest również funkcjonowanie autonomicznego układu nerwowego.
Okolica szyjno-piersiowa pozostaje w ścisłych relacjach z pniem współczulnym oraz przebiegiem nerwu błędnego – głównego elementu układu przywspółczulnego. W badaniach wykazywano, że terapia osteopatyczna może wpływać na krótkoterminową regulację zmienności rytmu serca (HRV), będącej jednym z parametrów aktywności autonomicznego układu nerwowego.
Pacjenci z rozrusznikami i kardiowerterami – czy terapia jest bezpieczna?
Obecność rozrusznika serca lub kardiowertera-defibrylatora nie wyklucza możliwości prowadzenia terapii osteopatycznej.
Dostępne badania wskazują, że odpowiednio dobrane techniki manualne mogą być bezpiecznie stosowane u pacjentów z implantami kardiologicznymi, a część publikacji opisuje również poprawę jakości życia po wdrożeniu terapii wspomagającej.
Kluczowe znaczenie ma jednak odpowiednia kwalifikacja pacjenta. Terapeuta powinien uwzględnić:
- rodzaj zastosowanego implantu,
- czas, jaki upłynął od zabiegu,
- przebieg procesu gojenia,
- współistniejące choroby,
- zalecenia lekarza prowadzącego.
Techniki manualne powinny być zawsze dostosowane do indywidualnego stanu pacjenta oraz etapu rekonwalescencji.
Podsumowanie
Pacjenci po operacjach kardiochirurgicznych oraz osoby z wszczepionymi implantami kardiologicznymi często zmagają się z przewlekłymi dolegliwościami mięśniowo-powięziowymi, ograniczeniem ruchomości oraz bólem utrzymującym się długo po zakończeniu leczenia operacyjnego.
Odpowiednio zaplanowana terapia osteopatyczna może stanowić wartościowe uzupełnienie rehabilitacji, wspierając poprawę ruchomości tkanek, funkcjonowanie układu nerwowego oraz krążenie płynów ustrojowych. Każda terapia powinna być jednak poprzedzona dokładnym wywiadem, oceną kliniczną oraz – w razie potrzeby – prowadzona we współpracy z lekarzem kardiologiem lub zespołem rehabilitacji kardiologicznej.
Jeśli jesteś zainteresowany tym, jak osteopatia może wspomóc leczenie pacjentów po operacji serca, odwiedź jeden z oddziałów Akademii Osteopatii:
Piśmiennictwo:
- Nikakis J, Tale E, Malkov D, Arora US, Keys J, Li TS, Yao SC, Cohen TJ. The effect of osteopathic manipulative treatment on quality of life in patients with cardiac implantable electronic devices. J Osteopath Med. 2024 Apr 19;124(8). doi: 10.1515/jom-2023-0218 Bellet RN, Lamb RL, Gould TD,
- Bartlett HJ. Prevalence of neuro-musculoskeletal pain and dysfunction in open-heart surgical patients preoperatively and at 6 and 12 weeks postoperatively: a prospective longitudinal observation study. Pragmat Obs Res. 2017 Oct 10;8. doi: 10.2147/POR.S131060.
