Serce kojarzy się przede wszystkim z układem krążenia, jednak z perspektywy osteopatii jest również strukturą pozostającą w stałym ruchu i w ścisłych relacjach z przeponą, płucami, śródpiersiem oraz powięziami klatki piersiowej. Jego prawidłowa mobilność wpływa nie tylko na funkcję samego mięśnia sercowego, ale również na mechanikę oddychania oraz wzajemne oddziaływanie narządów klatki piersiowej.
Znajomość anatomii topograficznej serca oraz umiejętność odnalezienia jego punktów orientacyjnych stanowią ważny element badania osteopatycznego. Pozwalają lepiej zrozumieć zależności pomiędzy układem sercowo-naczyniowym, oddechowym i mięśniowo-powięziowym oraz prawidłowo interpretować napięcia występujące w obrębie klatki piersiowej.
Dlaczego serce pozostaje w ciągłym ruchu?
Choć serce wykonuje rytmiczne skurcze przez całe życie, jego ruch nie ogranicza się wyłącznie do pracy mięśnia sercowego. Narząd ten podąża również za ruchami oddechowymi dzięki bezpośredniemu połączeniu ze środkiem ścięgnistym przepony.
Podczas spokojnego oddechu przepona obniża się średnio o około 1,5 cm, zwiększając objętość klatki piersiowej. W czasie głębokiego wdechu zakres tego ruchu może osiągać nawet kilkanaście centymetrów. Wraz z przeponą przemieszcza się także serce.
W czasie oddychania wykonuje ono niewielkie ruchy:
- boczne (prawo–lewo),
- przednio-tylne,
- czaszkowo-doogonowe,
- rotacyjne.
Choć amplituda tych przemieszczeń liczona jest najczęściej w milimetrach, mają one istotne znaczenie dla prawidłowej biomechaniki narządu oraz jego współpracy z otaczającymi tkankami.
Ruchomość serca a sąsiednie narządy
Serce nie funkcjonuje w izolacji. Każdy jego skurcz wpływa na ruch otaczających struktur, a jednocześnie sam podlega ich oddziaływaniu.
Bliskie relacje z:
- płucami,
- opłucną,
- przeponą,
- przełykiem,
- wątrobą,
- śródpiersiem
powodują, że zaburzenia ruchomości jednej z tych struktur mogą wpływać na biomechanikę pozostałych.
Podczas pracy serca dochodzi między innymi do niewielkiego przemieszczania płuc, przesunięć przełyku oraz ruchu struktur oddzielających serce od przepony i wątroby. Zmniejszenie tej fizjologicznej mobilności może pojawić się w przebiegu różnych patologii lub po przebytych stanach zapalnych i zabiegach operacyjnych.
Punkty orientacyjne serca
Znajomość topografii serca pozwala terapeucie dokładniej orientować się podczas badania palpacyjnego oraz interpretować napięcia występujące w obrębie klatki piersiowej.
Orientacyjnie serce znajduje się pomiędzy drugą a szóstą chrząstką żebrową.
Najważniejsze punkty orientacyjne obejmują:
- prawy przedsionek – w okolicy trzeciego żebra przy prawym brzegu mostka,
- prawą komorę – bezpośrednio za dolną częścią mostka,
- lewy przedsionek – w tylnej części podstawy serca,
- lewą komorę – zajmującą większość lewej połowy serca,
- wierzchołek serca – pomiędzy piątą i szóstą przestrzenią międzyżebrową po stronie lewej.
Istotnym punktem orientacyjnym pozostaje również kąt mostka (kąt Louisa), odpowiadający poziomowi łuku aorty oraz rozwidlenia tchawicy.
Lokalizacja zastawek serca
Podczas badania klinicznego wykorzystuje się również orientacyjne położenie zastawek serca, które stanowi podstawę ich osłuchiwania.
Najczęściej wyróżnia się:
- zastawkę płucną – przy lewej krawędzi mostka w drugiej przestrzeni międzyżebrowej,
- zastawkę aortalną – przy prawej krawędzi mostka w drugiej przestrzeni międzyżebrowej,
- zastawkę trójdzielną – w okolicy dolnej części mostka,
- zastawkę mitralną – nad koniuszkiem serca, w piątej przestrzeni międzyżebrowej po stronie lewej.
Znajomość tych lokalizacji ułatwia zarówno badanie lekarskie, jak i orientację anatomiczną podczas terapii manualnej.
Znaczenie palpacji w osteopatii
W osteopatii palpacja okolicy serca nie polega na ocenie pracy mięśnia sercowego w rozumieniu kardiologicznym. Jej celem jest analiza jakości ruchu tkanek, ich elastyczności oraz wzajemnych relacji biomechanicznych.
Na odbiór palpacyjny wpływają między innymi:
- powięź wewnątrzpiersiowa,
- opłucna ścienna,
- mięsień poprzeczny klatki piersiowej,
- mięśnie międzyżebrowe,
- przepona,
- śródpiersie.
Dlatego wszelkie ograniczenia ruchomości tych struktur mogą zmieniać odczuwanie pracy serca podczas badania manualnego.
Jakie odczucia może oceniać osteopata?
Podczas badania osteopatycznego terapeuta zwraca uwagę między innymi na:
- jakość i płynność ruchu,
- symetrię napięć,
- rytm tkanek,
- stopień ich elastyczności,
- obecność ograniczeń ruchomości.
Nieprawidłowości nie muszą oznaczać choroby samego serca. Mogą wynikać z zaburzeń funkcjonowania przepony, opłucnej, śródpiersia, żeber czy powięzi klatki piersiowej.
Badanie wykonywane jest bardzo delikatnie, z minimalnym naciskiem, pozwalającym wyczuć naturalny ruch tkanek bez wywoływania dyskomfortu u pacjenta.
Ruchomość serca w ujęciu osteopatycznym
Ocena ruchomości serca stanowi element szerszego badania funkcjonalnego klatki piersiowej. Pozwala analizować współpracę pomiędzy sercem, przeponą, płucami oraz strukturami mięśniowo-powięziowymi.
W praktyce osteopatycznej nie ocenia się wyłącznie samego narządu, lecz przede wszystkim jakość jego współpracy z otaczającymi tkankami. Takie podejście umożliwia pełniejsze zrozumienie mechaniki klatki piersiowej i zależności pomiędzy układem krążenia, oddechowym oraz narządem ruchu.
Jeśli zainteresowało Cię zagadnienieruchomości serca w osteopatii, zapraszamy do oddziałów Akademii Osteopatii:
Bibliografia
Liem T, Dobler T.K, Puylaert M (red. wyd. pol. Marian Majchrzycki). Przewodnik po osteopatii wisceralnej, tom 2. Medpharm 2020.
Bordoni B, Escher A R (March 30, 2021) Osteopathic Palpation of the Heart. Cureus 13(3): e14187. DOI 10.7759/cureus.14187
