Niewydolność kręgowo-podstawna to złożony zespół objawów klinicznych wymagający szczególnej uwagi Niewydolność kręgowo-podstawna (ang. Vertebrobasilar Insufficiency, VBI) jest zespołem objawów wynikających z przejściowego lub utrwalonego zmniejszenia przepływu krwi w obrębie krążenia tylnego mózgu. Dla terapeutów manualnych, fizjoterapeutów oraz osteopatów zagadnienie to ma szczególne znaczenie, ponieważ codzienna praktyka często obejmuje badanie i terapię odcinka szyjnego kręgosłupa.
Choć większość pacjentów zgłaszających ból szyi cierpi z powodu zaburzeń mięśniowo-szkieletowych, terapeuta powinien zawsze potrafić rozpoznać sytuacje, w których dolegliwości mogą mieć podłoże naczyniowe. Umiejętność zebrania właściwego wywiadu, rozpoznania objawów alarmowych oraz podjęcia odpowiedniej decyzji diagnostycznej stanowi jeden z najważniejszych elementów bezpiecznej praktyki klinicznej.
Czym jest niewydolność kręgowo-podstawna?
Krążenie kręgowo-podstawne odpowiada za ukrwienie pnia mózgu, móżdżku, części płatów potylicznych oraz licznych struktur odpowiedzialnych za równowagę, koordynację ruchową, widzenie, połykanie i podstawowe funkcje życiowe.
Tętnice kręgowe po przejściu przez otwór wielki łączą się, tworząc tętnicę podstawną. Każde istotne ograniczenie przepływu w tym układzie może prowadzić do przejściowego niedokrwienia struktur zaopatrywanych przez krążenie tylne.
Niewydolność kręgowo-podstawna nie jest pojedynczą jednostką chorobową, lecz zespołem objawów wynikających z różnych patologii naczyniowych. W zależności od stopnia zaburzeń przepływu może prowadzić do przemijających napadów niedokrwiennych (TIA), a w cięższych przypadkach również do udaru mózgu.
Przyczyny niewydolności kręgowo-podstawnej
Najczęstszymi przyczynami VBI są:
- zmiany miażdżycowe tętnic,
- rozwarstwienie tętnicy kręgowej lub szyjnej,
- hipoplazja tętnic kręgowych,
- zmiany zakrzepowo-zatorowe,
- mechaniczne ograniczenie przepływu krwi.
Należy pamiętać, że nie wszystkie przypadki mają charakter przewlekły. Niektóre sytuacje wymagają pilnej diagnostyki oraz natychmiastowego leczenia specjalistycznego.
Objawy kliniczne
Obraz kliniczny VBI może być bardzo zróżnicowany, ponieważ zależy od stopnia niedokrwienia oraz lokalizacji zaburzeń przepływu.
Do najczęściej opisywanych objawów należą:
- zawroty głowy,
- zaburzenia równowagi,
- podwójne widzenie,
- zaburzenia ostrości widzenia,
- oczopląs,
- zaburzenia połykania,
- zaburzenia mowy,
- nudności i wymioty,
- ataksja,
- przejściowe osłabienie kończyn,
- zaburzenia świadomości.
Zmniejszony przepływ krwi może prowadzić do niedotlenienia struktur pnia mózgu, móżdżku oraz układu przedsionkowego. W zależności od nasilenia zmian objawy mogą mieć charakter przemijający lub stanowić zapowiedź rozwijającego się udaru.
VBI w praktyce terapeuty manualnego
Większość pacjentów zgłaszających ból odcinka szyjnego nie cierpi na niewydolność kręgowo-podstawną. Problem polega jednak na tym, że objawy naczyniowe mogą współistnieć z dolegliwościami mięśniowo-szkieletowymi.
Pacjent może zgłaszać:
- ból szyi,
- ograniczenie ruchomości,
- napięcie mięśni,
- zawroty głowy podczas ruchów głową.
Zadaniem terapeuty nie jest postawienie ostatecznego rozpoznania, lecz odpowiednia ocena ryzyka oraz podjęcie decyzji, czy terapia manualna jest w danym momencie bezpieczna.
Diagnostyka
Jeżeli wywiad oraz badanie budzą podejrzenie patologii naczyniowej, pacjent powinien zostać skierowany do dalszej diagnostyki.
Najczęściej wykorzystywane badania obejmują:
- rezonans magnetyczny mózgowia,
- angio-MR,
- sekwencje dyfuzyjne umożliwiające ocenę świeżych ognisk niedokrwiennych,
- tomografię komputerową w stanach nagłych,
- badania laboratoryjne oraz konsultację neurologiczną.
Dobór badań zależy od obrazu klinicznego oraz stanu pacjenta.
Wywiad – najważniejszy element bezpieczeństwa
Przed rozpoczęciem terapii odcinka szyjnego warto szczegółowo przeanalizować:
- okoliczności pojawienia się objawów,
- obecność urazu,
- choroby współistniejące,
- czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego,
- wiek pacjenta,
- palenie tytoniu,
- charakter zawrotów głowy,
- zależność objawów od pozycji i ruchów szyi.
Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów zgłaszających nagły ból szyi lub głowy, któremu towarzyszą objawy neurologiczne.
Objawy alarmowe – zasada 5D i 3N
W praktyce klinicznej często wykorzystuje się zestaw objawów ostrzegawczych określany jako 5D + 3N.
5D
- Diplopia – podwójne widzenie,
- Drop attacks – nagłe upadki bez utraty przytomności,
- Dysarthria – zaburzenia mowy,
- Dizziness – zawroty głowy,
- Dysphagia – zaburzenia połykania.
3N
- Nystagmus – oczopląs,
- Nausea – nudności,
- Numbness – drętwienie twarzy lub kończyn.
Należy jednak pamiętać, że zestaw ten nie stanowi samodzielnego narzędzia diagnostycznego. Powinien być interpretowany wyłącznie jako element całościowej oceny klinicznej, obejmującej dokładny wywiad, badanie neurologiczne oraz analizę czynników ryzyka.
Diagnostyka różnicowa
Objawy VBI mogą przypominać wiele innych schorzeń.
Najczęściej należy różnicować je z:
- łagodnymi położeniowymi zawrotami głowy (BPPV),
- chorobą Ménière’a,
- zapaleniem błędnika,
- migreną przedsionkową,
- rozwarstwieniem tętnicy szyjnej,
- zaburzeniami mięśniowo-szkieletowymi odcinka szyjnego.
Szczególnie niepokojącą sytuacją jest współwystępowanie bólu szyi lub twarzy z nowym, silnym bólem głowy oraz objawami neurologicznymi. Taki obraz kliniczny może sugerować rozwarstwienie tętnicy szyjnej i wymaga pilnej diagnostyki.
Czy testy tętnic kręgowych są wiarygodne?
Przez wiele lat w terapii manualnej stosowano testy mające oceniać drożność tętnic kręgowych.
Obecnie dostępne badania wskazują jednak, że ich wartość diagnostyczna jest ograniczona. Nie pozwalają one z wystarczającą czułością ani swoistością przewidzieć ryzyka incydentów naczyniowych.
Z tego względu współczesne rekomendacje znacznie większy nacisk kładą na:
- dokładny wywiad,
- identyfikację objawów alarmowych,
- ocenę czynników ryzyka,
- badanie neurologiczne,
- właściwe kierowanie pacjenta do dalszej diagnostyki.
Znaczenie dla osteopaty i terapeuty manualnego
Praca w obrębie odcinka szyjnego wymaga szczególnej odpowiedzialności. Każda decyzja terapeutyczna powinna być poprzedzona oceną, czy objawy pacjenta mają charakter mięśniowo-szkieletowy, czy też mogą świadczyć o rozwijającej się patologii naczyniowej.
W praktyce oznacza to konieczność ciągłego rozwijania umiejętności klinicznego rozumowania oraz znajomości współczesnych wytycznych dotyczących bezpieczeństwa terapii manualnej.
Podsumowanie
Niewydolność kręgowo-podstawna należy do najważniejszych zagadnień związanych z bezpieczeństwem terapii manualnej. Chociaż występuje stosunkowo rzadko, jej konsekwencje mogą być bardzo poważne. Dlatego dokładny wywiad, znajomość objawów alarmowych, umiejętność różnicowania oraz właściwa współpraca z lekarzami stanowią podstawę odpowiedzialnej praktyki klinicznej.
Dla osteopaty oznacza to przede wszystkim konieczność całościowej oceny pacjenta i świadomego podejmowania decyzji terapeutycznych. Bezpieczeństwo zawsze powinno poprzedzać wybór techniki manualnej, a wszelkie podejrzenia patologii naczyniowej wymagają odpowiedniej diagnostyki oraz odroczenia terapii do czasu wykluczenia przeciwwskazań.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o tym, jak osteopatia wspomaga pacjentów z niewydolnością kręgowo-podstawną, warto skorzystać z kursów Akademii Osteopatii. Możesz odwiedzić jeden z oddziałów w całej Polsce:
Piśmiennictwo:
- Pirau L, Lui F. Vertebrobasilar Insufficiency. 2023 Jul 17. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 29489229.
- Wahlgren, Carl MagnusAntoniou, George A.Blair, Paul et al. Editor’s Choice — European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2025 Clinical Practice Guidelines on the Management of Vascular Trauma. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, Volume 69, Issue 2, 179 – 237
- Moors, Chris and Stapleton, Claire. „Signs and symptoms of vertebrobasilar insufficiency secondary to atherosclerosis: a systematic review” Journal of Osteopathic Medicine, 2025. https://doi.org/10.1515/jom-2024-0203
- https://neurologia-praktyczna.pl/a1894/Rekomendacje-postepowania-w-zawrotach-glowy-w-praktyce-ambulatoryjnej
