Manipulacje odcinka szyjnego należą do najbardziej zaawansowanych technik terapii manualnej. W odpowiednio dobranych przypadkach mogą stanowić skuteczne narzędzie terapeutyczne, jednak wymagają bardzo dobrej znajomości anatomii, biomechaniki oraz umiejętności przeprowadzenia rzetelnej kwalifikacji pacjenta.
Bezpieczeństwo manipulacji nie zależy wyłącznie od prawidłowej techniki wykonania impulsu. W największym stopniu wynika z właściwej oceny wskazań i przeciwwskazań oraz umiejętności rozpoznania sytuacji, w których manipulacja nie powinna być wykonywana. Współczesne zalecenia, między innymi wytyczne IFOMPT z 2020 roku, podkreślają właśnie znaczenie procesu diagnostycznego poprzedzającego terapię.
Wywiad – pierwszy etap bezpiecznej terapii
Pierwszym krokiem powinien być szczegółowy wywiad kliniczny. Jego celem jest identyfikacja objawów mogących sugerować obecność patologii naczyniowych lub neurologicznych oraz ocena ogólnego ryzyka związanego z terapią.
Szczególną uwagę należy zwrócić na możliwość występowania chorób tętnic szyjnych oraz tętnic kręgowych. Patologie tych naczyń mogą manifestować się bólem szyi, bólem potylicy, bólami twarzy lub głowy, a niekiedy również objawami neurologicznymi.
Wywiad powinien obejmować między innymi pytania dotyczące:
- charakteru i początku dolegliwości,
- występowania bólu „innego niż dotychczas”,
- zawrotów głowy,
- zaburzeń widzenia,
- nudności,
- zaburzeń równowagi,
- osłabienia siły mięśniowej,
- przebytych urazów,
- chorób układu sercowo-naczyniowego,
- nadciśnienia tętniczego,
- hipercholesterolemii,
- palenia tytoniu,
- migren.
Najczęściej rozważanymi patologiami są miażdżyca naczyń, rozwarstwienia tętnic, tętniaki czy incydenty zakrzepowo-zatorowe. Choć rozwarstwienie tętnicy kręgowej należy do schorzeń rzadkich, jego konsekwencje mogą być bardzo poważne, dlatego każda sytuacja budząca podejrzenia wymaga zachowania szczególnej ostrożności.
Badanie kliniczne przed manipulacją
Kolejnym etapem jest badanie przedmiotowe.
Jeżeli obraz kliniczny sugeruje, że problem pacjenta może wykraczać poza dysfunkcję układu mięśniowo-szkieletowego, warto uzupełnić badanie o ocenę neurologiczną. Powinna ona obejmować między innymi ocenę nerwów czaszkowych, odruchów ścięgnistych, czucia powierzchownego i głębokiego oraz koordynacji ruchowej i równowagi.
Badanie powinno obejmować również:
- ocenę ruchomości czynnej i biernej odcinka szyjnego,
- ocenę jakości ruchu,
- badanie palpacyjne tkanek,
- ocenę stabilności kompleksu C0–C2 (m.in. test Sharp-Pursera oraz test więzadeł skrzydłowatych),
- ocenę ewentualnych przeciwwskazań do manipulacji, takich jak osteoporoza, niestabilność więzadłowa czy świeży uraz.
Jeżeli istnieje taka możliwość, można również ocenić tętno tętnic szyjnych wspólnych. Znaczna asymetria tętna lub inne niepokojące cechy powinny skłonić do pogłębienia diagnostyki. W niektórych przypadkach pomocne może być także osłuchiwanie naczyń szyjnych.
Aktualne rekomendacje nie zalecają natomiast wykonywania testu De Kleyna jako badania przesiewowego w kierunku niewydolności kręgowo-podstawnej. Samo ustawienie pacjenta w pozycji wyprostu, rotacji i zgięcia bocznego może prowokować objawy, dlatego współczesne podejście większy nacisk kładzie na dokładny wywiad oraz całościową ocenę kliniczną.
Bezpieczne wykonanie manipulacji
Jeżeli po przeprowadzeniu wywiadu i badania nie stwierdzono przeciwwskazań, można rozważyć wykonanie manipulacji.
Kluczowym elementem techniki jest precyzyjne ustawienie segmentu w odpowiedniej pozycji oraz uzyskanie właściwego napięcia tkanek przed wykonaniem impulsu. Osiągnięcie bariery ruchu wymaga dużego doświadczenia oraz bardzo dobrej kontroli ułożenia pacjenta.
W praktyce klinicznej pomocna jest znajomość praw Fryette’a oraz biomechaniki poszczególnych segmentów kręgosłupa szyjnego.
Sam impuls manipulacyjny powinien charakteryzować się:
- niewielką amplitudą,
- dużą szybkością,
- precyzyjnym kierunkiem działania,
- minimalną niezbędną siłą.
Już podczas ustawiania segmentu pacjent nie powinien odczuwać bólu. Jeżeli pojawia się ból, nasilają się objawy neurologiczne lub terapeuta ma jakiekolwiek wątpliwości dotyczące bezpieczeństwa procedury, manipulację należy przerwać i wybrać inną metodę leczenia.
Warto również pamiętać, że po prawidłowym osiągnięciu bariery ruchu może dojść do spontanicznego uwolnienia restrykcji jeszcze przed wykonaniem impulsu, bez konieczności stosowania pełnej manipulacji.
Najważniejsze jest właściwe zakwalifikowanie pacjenta
Paradoksalnie najważniejszym elementem bezpiecznej manipulacji nie jest sama technika wykonania zabiegu, lecz decyzja o tym, czy manipulacja w ogóle jest wskazana.
Starannie przeprowadzony wywiad, dokładne badanie kliniczne oraz umiejętność rozpoznawania objawów alarmowych pozwalają znacząco ograniczyć ryzyko działań niepożądanych. Manipulacja odcinka szyjnego nie powinna być traktowana jako technika wykonywana rutynowo. Powinna stanowić świadomie dobrane narzędzie terapeutyczne, stosowane wyłącznie wtedy, gdy korzyści przewyższają potencjalne ryzyko, a stan pacjenta nie budzi zastrzeżeń.
To właśnie proces kwalifikacji pacjenta, a nie sam moment wykonania impulsu, stanowi podstawę bezpiecznej praktyki terapii manualnej.
Jeśli interesuje Cię osteopatia i pogłębianie wiedzy na temat bezpiecznej terapii manualnej kręgosłupa szyjnego oraz technik manipulacji odcinka szyjnego, zachęcamy do odwiedzenia jednego z oddziałów Akademii Osteopatii:
Bibliografia:
- International Framework for Examination of the Cervical Region for Potential of Vascular Pathologies of the Neck Prior to Musculoskeletal Intervention: International IFOMPT Cervical Framework, Alison Rushton, Lisa C. Carlesso, Timothy Flynn, Wayne A. Hing, Sidney M. Rubinstein, Steven Vogel, and Roger Kerry; Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy 2023 53:1, 7-22
- Gross A, Langevin P, Burnie SJ, Bédard?Brochu MS, Empey B, Dugas E, Faber?Dobrescu M, Andres C, Graham N, Goldsmith CH, Brønfort G, Hoving JL, LeBlanc F. Manipulation and mobilisation for neck pain contrasted against an inactive control or another active treatment. Cochrane Database of Systematic Reviews 2015, Issue 9. Art. No.: CD004249. DOI: 10.1002/14651858.CD004249.pub4
- Nathan Hutting, Roger Kerry, Michel W. Coppieters, Gwendolijne G.M. Scholten-Peeters; Considerations to improve the safety of cervical spine manual therapy, Musculoskeletal Science and Practice, Volume 33, 2018, Pages 41-45, ISSN 2468-7812
