Układ oddechowy jest jednym z najważniejszych systemów organizmu człowieka. Jego zadaniem nie jest wyłącznie transport tlenu i dwutlenku węgla. Struktury oddechowe pozostają w ścisłych relacjach z układem nerwowym, krążenia, powięziowym oraz narządem ruchu, dlatego ich prawidłowa funkcja ma wpływ na pracę całego organizmu.
Dla osteopaty znajomość anatomii topograficznej tchawicy, oskrzeli, płuc i opłucnej ma szczególne znaczenie. Pozwala lepiej zrozumieć zależności pomiędzy ruchomością narządów, mechaniką oddychania oraz napięciami występującymi w obrębie szyi, klatki piersiowej i przepony. Mimo rosnącej liczby publikacji dotyczących osteopatii nadal stosunkowo niewiele opracowań opisuje praktyczne aspekty palpacji dolnych dróg oddechowych i ich znaczenie kliniczne.
Tchawica – budowa i położenie
Tchawica rozpoczyna się poniżej chrząstki pierścieniowatej krtani, na wysokości szóstego kręgu szyjnego (C6), i kończy się rozwidleniem na oskrzela główne w okolicy czwartego kręgu piersiowego (Th4), odpowiadającym od przodu kątowi mostka. Jej długość wynosi przeciętnie od 10 do 15 cm.
Przebieg tchawicy jest stosunkowo łatwy do orientacyjnego określenia podczas badania palpacyjnego. Jej pierścienie chrzęstne można wyczuć bezpośrednio powyżej wcięcia szyjnego mostka, natomiast dalszy przebieg ukryty jest za rękojeścią mostka.
W obrębie śródpiersia tchawica nie przebiega idealnie pośrodkowo – fizjologicznie jest nieznacznie przesunięta w prawo, gdzie dochodzi do jej rozdwojenia.
Oskrzela główne – różnice anatomiczne
Rozwidlenie tchawicy prowadzi do powstania prawego i lewego oskrzela głównego.
Prawe oskrzele:
- ma długość około 2,5 cm,
- przebiega bardziej pionowo,
- tworzy z osią tchawicy kąt około 25°,
- szybciej dochodzi do wnęki prawego płuca.
Lewe oskrzele:
- jest niemal dwukrotnie dłuższe,
- przebiega bardziej poziomo,
- tworzy kąt około 45°,
- omija łuk aorty i dociera do wnęki lewego płuca.
Znajomość tych różnic ma znaczenie nie tylko kliniczne, ale również palpacyjne i diagnostyczne. Odmienny przebieg obu oskrzeli wpływa na sposób przenoszenia napięć w obrębie śródpiersia oraz relacje z otaczającymi strukturami.
Topografia wnęki płuca
Wnęki płuc zlokalizowane są za chrząstkami żeber II–IV, około 2–3 cm bocznie od mostka.
Na poziomie Th4–Th6 dochodzi do skupienia najważniejszych struktur wchodzących do płuca:
- oskrzela,
- tętnic płucnych,
- żył płucnych,
- naczyń limfatycznych,
- splotów autonomicznych.
Bezpośrednio nad rozdwojeniem tchawicy przebiegają również łuk aorty oraz pień płucny, co sprawia, że jest to jeden z najbardziej złożonych anatomicznie obszarów śródpiersia.
Anatomia płuc
Płuca mają kształt nieregularnych piramid, których szczyty skierowane są ku górze, a podstawy spoczywają na przeponie.
Lewe płuco
Lewe płuco składa się z dwóch płatów:
- górnego,
- dolnego.
Oddziela je szczelina skośna przebiegająca od okolicy trzeciego–czwartego kręgu piersiowego ku przodowi do okolicy szóstego połączenia żebrowo-chrzęstnego.
Prawe płuco
Prawe płuco posiada trzy płaty:
- górny,
- środkowy,
- dolny.
Oddzielają je:
- szczelina skośna,
- szczelina poprzeczna.
Taki podział ma znaczenie podczas interpretacji badań obrazowych, ale również w analizie ruchomości poszczególnych części płuca podczas oddychania.
Opłucna i kopuła opłucnej
Każde płuco otoczone jest dwiema blaszkami opłucnej:
- opłucną trzewną, bezpośrednio pokrywającą płuco,
- opłucną ścienną, wyściełającą ściany klatki piersiowej.
Pomiędzy nimi znajduje się jama opłucnej zawierająca niewielką ilość płynu umożliwiającego swobodny ślizg płuc podczas oddychania.
Szczególne znaczenie z punktu widzenia osteopatii ma kopuła opłucnej, która sięga około 2,5 cm ponad obojczyk aż do poziomu siódmego kręgu szyjnego. Leży bezpośrednio za mięśniem mostkowo-obojczykowo-sutkowym oraz sąsiaduje z mięśniami pochyłymi i ważnymi strukturami nerwowo-naczyniowymi.
To właśnie dlatego napięcia w obrębie szyi mogą wpływać na ruchomość górnych części klatki piersiowej i mechanikę oddychania.
Unerwienie dolnych dróg oddechowych
Tchawica, oskrzela oraz płuca posiadają bardzo bogate unerwienie autonomiczne.
Układ przywspółczulny
Najważniejszą rolę odgrywa nerw błędny, który odpowiada między innymi za:
- skurcz mięśni gładkich oskrzeli,
- zwiększenie wydzielania śluzu,
- rozszerzenie naczyń krwionośnych.
Układ współczulny
Włókna współczulne pochodzą głównie ze zwoju gwiaździstego oraz zwojów pnia współczulnego na poziomie Th1–Th5.
Ich działanie obejmuje przede wszystkim:
- rozszerzenie oskrzeli,
- zmniejszenie wydzielania śluzu,
- regulację przepływu krwi w obrębie płuc.
Tak złożona regulacja umożliwia szybkie dostosowanie pracy układu oddechowego do aktualnych potrzeb organizmu, zarówno podczas wysiłku, jak i spoczynku.
Dlaczego anatomia topograficzna jest tak ważna w osteopatii?
Znajomość topografii tchawicy, oskrzeli, płuc i opłucnej pozwala osteopacie lepiej interpretować zależności pomiędzy funkcją układu oddechowego a pozostałymi układami organizmu. Ograniczenia ruchomości klatki piersiowej, przepony czy tkanek śródpiersia mogą wpływać nie tylko na mechanikę oddychania, ale również na funkcjonowanie układu nerwowego, krążenia i narządów jamy brzusznej.
W praktyce klinicznej palpacyjna ocena ruchomości struktur oddechowych stanowi uzupełnienie klasycznego badania funkcjonalnego. Pozwala lepiej zrozumieć indywidualny wzorzec napięć pacjenta oraz zaplanować terapię uwzględniającą wzajemne zależności pomiędzy układem oddechowym, powięziowym i narządem ruchu.
W drugiej części artykułu omówione zostaną praktyczne aspekty palpacji płuc oraz możliwości osteopatycznej oceny ruchomości struktur układu oddechowego w codziennej praktyce klinicznej.
Jeśli interesuje Cię osteopatia w kontekście anatomii układu oddechowego, zapraszamy do oddziałów Akademii Osteopatii:
Piśmiennictwo
Bordoni B, Escher A R (September 17, 2021) Palpation of the Respiratory System in Osteopathic Manual Medicine: From the Trachea to the Lungs. Cureus 13(9): e18059. DOI 10.7759/cureus.18059
Liem T, Dobler T.K, Puylaert M (red. wyd. pol. Marian Majchrzycki). Przewodnik po osteopatii wisceralnej, tom 2. Medpharm 2020.
