Arnold Gesell – człowiek, który obserwował rozwój dziecka

W amerykańskich domach jego nazwisko było lepiej znane niż nazwisko prezydenta Stanów Zjednoczonych. Dla wielu rodzin był postacią znacznie ważniejszą niż sam mieszkaniec Białego Domu. Arnold Gesell – lekarz, psycholog i naukowiec – został po swojej śmierci opisany przez jedną z gazet słowami: „Wytyczał nieznane ścieżki, prowadząc do konkretnych wniosków”.

Przez niemal 50 lat poświęcał się dogłębnemu badaniu wszystkich etapów rozwoju psychomotorycznego dziecka. Swoją pracę opierał przede wszystkim na uważnej obserwacji oraz umiejętności wyciągania wniosków na podstawie zgromadzonych danych.

Droga naukowa Arnolda Gesella

Zafascynowany tematyką rozwoju poznawczego oraz psychologii rozpoczął edukację od studiów pedagogicznych. Następnie ukończył studia podyplomowe z psychologii pod kierunkiem jednego z pionierów psychologii dziecięcej – G. Stanleya Halla.

Dzięki temu miał możliwość obserwowania pracy najwybitniejszych psychologów swoich czasów, zajmujących się rozwojem i zachowaniem dzieci. Ostatecznie ukończył również studia medyczne, a następnie uzyskał tytuł profesora zwyczajnego Uniwersytetu Yale.

Badania nad rozwojem dziecka

W trakcie swojej klasycznej kariery pediatrycznej zajmował się zarówno rozwojem dzieci z niepełnosprawnościami, jak i prowadzeniem badań naukowych dotyczących wzorców rozwojowych. Niestrudzenie zabiegał również o prawa dzieci z niepełnosprawnością fizyczną i intelektualną do otrzymywania specjalistycznej edukacji.

Kulminacją tych działań była publikacja „Rozwój umysłowy dziecka w wieku przedszkolnym”, w której po raz pierwszy zastosowano nowatorskie metody obserwacji wykorzystujące technikę kinematografii.

Nowatorskie metody obserwacji

Gesell stworzył specjalną kopułę obserwacyjną umożliwiającą wykonywanie nagrań fotograficznych, co na początku XX wieku stanowiło rozwiązanie niezwykle nowoczesne. W tamtym czasie nikt wcześniej nie wykorzystywał podobnych metod do badania zachowań dzieci.

Naukowiec chętnie sięgał po najnowsze osiągnięcia technologiczne swoich czasów, korzystając zarówno z fotografii, jak i technik filmowych. W badaniach wykorzystywał również lustra weneckie, które umożliwiały obserwowanie dzieci bez zakłócania ich naturalnych zachowań.

To właśnie on opracował tzw. „kopułę Gesella” – specjalną konstrukcję wykorzystującą lustro weneckie w kształcie kopuły, pod którą dzieci mogły być obserwowane w sposób swobodny i niezakłócony. W swoich projektach badawczych analizował zachowanie wielu dzieci, w tym również Kamali, znanej jako dziewczyna-wilk.

Atlas zachowań niemowląt

Kilka lat później, wraz ze swoim zespołem, po przeanalizowaniu setek godzin nagrań filmowych i tysięcy fotografii, opublikował dwutomowy „Atlas Zachowań Niemowląt”.

Publikacja zawierała około 3200 fotografii pochodzących z oryginalnych materiałów filmowych dokumentujących reakcje niemowląt i ich matek podczas codziennych czynności. Było to jedno z najbardziej kompleksowych opracowań dotyczących rozwoju dziecka, jakie powstały w tamtym okresie.

Normy rozwojowe dzieci według Gesella

Na podstawie wieloletnich obserwacji oraz skrupulatnej analizy zgromadzonych materiałów Arnold Gesell jako pierwszy określił normy rozwojowe dotyczące umiejętności ruchowych niemowląt i starszych dzieci.

Opisał, w jakim średnim lub typowym wieku większość dzieci nabywa określone umiejętności ruchowe, poznawcze, społeczne i językowe. W trakcie badań sfilmowano około 12 000 dzieci w różnym wieku i na różnych etapach rozwoju. Dzięki temu powstała obszerna dokumentacja obejmująca rozwój człowieka od narodzin aż do późnej adolescencji.

Zgromadzone materiały dostarczyły lekarzom, psychologom oraz rodzicom niezwykle cennej mapy rozwojowej, pozwalającej lepiej zrozumieć złożone procesy integrujące rozwój fizyczny i funkcje umysłowe.

Na podstawie tych obserwacji Gesell doszedł do wniosku, że dziecko musi osiągnąć określony poziom dojrzałości biologicznej, zanim proces uczenia się zacznie istotnie wpływać na jego zachowanie. Uważał również, że rozwój motoryczny – od noworodka do samodzielnie chodzącego niemowlęcia – jest determinowany hierarchicznym dojrzewaniem struktur mózgowych.

Oznaczało to, że dziecko rodzi się z biologicznie zakodowanymi kamieniami milowymi rozwoju, takimi jak obracanie się, siadanie czy raczkowanie. Środowisko oraz relacje z rodzicami mogą stanowić ważny czynnik stymulujący, jednak nie determinują samego pojawienia się tych umiejętności ruchowych.

Rozwój dziecka – biologia czy środowisko?

Tezy Gesella były w kolejnych latach poddawane krytyce przez następne pokolenia psychologów i naukowców, między innymi Pawłowa, Skinnera oraz Watsona. W kolejnych dekadach teorie rozwojowe ponownie zaczęły jednak zwracać uwagę na znaczenie biologii, czynników genetycznych oraz dojrzewania struktur mózgowych w kształtowaniu rozwoju psychicznego, poznawczego i społecznego dziecka. Takie podejście reprezentował między innymi Jean Piaget.

Współcześnie w ocenie rozwoju dziecka wykorzystuje się skale autorstwa Prechtla, Brazeltona, Bayley czy Hellbrüggego, znaną również jako Monachijska Funkcjonalna Skala Rozwojowa. Warto jednak pamiętać, że fundamenty współczesnej diagnostyki rozwojowej zostały położone właśnie przez Arnolda Gesella niemal sto lat temu.

Arnold Gesell i filozofia A.T. Stilla

Sposób rozumowania Arnolda Gesella przypomina podejście prezentowane przez A.T. Stilla. Gesell zdecydował się podjąć studia medyczne, ponieważ – jak wielokrotnie podkreślał w swoich publikacjach – potrzebował wiedzy z zakresu anatomii i fizjologii, aby w pełni zrozumieć obserwowane zjawiska.

Podobnie A.T. Still był powszechnie znany z tego, że nie uczył swoich uczniów gotowych technik leczniczych ani sztywnych protokołów postępowania. Zamiast tego podkreślał znaczenie dogłębnej znajomości anatomii człowieka we wszystkich jej aspektach. Tylko dzięki zrozumieniu budowy organizmu możliwe jest bowiem właściwe określenie zależności przyczynowo-skutkowych, a w konsekwencji zrozumienie funkcjonowania ludzkiego ciała.

Piśmiennictwo

T.C. Dalton, „Arnold Gesell and the Maturation Controversy”. California Polytechnic State University. Integrative Physiological & Behavioral Science. 2005;40:182–204.

From Hammurabi do Gesell. An exhibition of books on the history of pediatrics from the Trent Collection Duke University Medical Center Library. Second International Congress on Medical Libranship, Washington, D.C. 1963.