Znaczenie anatomii dołów czaszki w osteopatii
Doły czaszki, ich budowa oraz wpływ na funkcjonowanie organizmu odgrywają kluczową rolę w osteopatii czaszkowej. Znajomość anatomii czaszki i jej zawartości stanowi ważny element świadomej pracy w koncepcji terapii czaszkowo-krzyżowej oraz jeden z filarów diagnostyki i zrozumienia objawów zgłaszanych przez pacjenta. Osteopatia czaszkowa wykorzystuje tę wiedzę w codziennej praktyce klinicznej.
Nie da się ukryć, że nauka anatomii czaszki bywa trudnym zadaniem. Mamy tu do czynienia z dużą liczbą struktur zgromadzonych na niewielkiej powierzchni oraz skomplikowanym systemem wzajemnych powiązań. Warto więc podejść do tego zagadnienia zgodnie z zasadą „od ogółu do szczegółu”.
Celem tego artykułu jest przedstawienie podstaw anatomii dołów czaszki. Znajomość tego zagadnienia pozwala lepiej odnaleźć się w topografii kluczowych struktur kostnych, naczyniowych i nerwowych, a także utrwalić wiedzę dotyczącą wybranych otworów czaszki, ich komunikacji oraz zawartości.
Czym są doły czaszki?
Doły czaszki są przestrzeniami tworzonymi przez kości mózgoczaszki. Znajdują się po wewnętrznej stronie podstawy czaszki. Kości budujące podstawę czaszki, licząc od przodu ku tyłowi, to: kość czołowa, sitowa, klinowa, skroniowa oraz potyliczna.
Anatomia dołów czaszki obejmuje:
- podział na dół przedni, środkowy i tylny,
- charakterystyczną budowę każdego z dołów,
- struktury przechodzące przez otwory podstawy czaszki,
- funkcje obszarów mózgowia zlokalizowanych w poszczególnych dołach.
Dół przedni czaszki – budowa i funkcje
Dół przedni czaszki utworzony jest przez części oczodołowe kości czołowej, blaszkę sitową kości sitowej oraz skrzydła mniejsze i przednią powierzchnię trzonu kości klinowej.
Większość jego zawartości stanowią płaty czołowe mózgu. To właśnie tutaj znajduje się kora przedczołowa odpowiedzialna za planowanie i kontrolę zachowań. W obrębie płatów czołowych zlokalizowany jest również ośrodek Broki odpowiedzialny za mowę oraz pierwotna kora ruchowa uczestnicząca w wykonywaniu ruchów dowolnych i planowaniu aktywności ruchowej.
Do najważniejszych struktur anatomicznych dołu przedniego należą:
- blaszka sitowa kości sitowej,
- części oczodołowe kości czołowej,
- skrzydła mniejsze kości klinowej,
- otwory sitowe umożliwiające przejście nici nerwu węchowego.
W obrębie grzebienia koguciego kości sitowej rozpoczyna się sierp mózgu. Zmysłem związanym z dołem przednim czaszki jest węch. Na górnej powierzchni blaszki sitowej znajduje się opuszka węchowa, której dendryty tworzą nici węchowe przechodzące przez otwory sitowe do jamy nosowej.
W ten sposób dół przedni czaszki komunikuje się z jamą nosa. Przez otwory sitowe przednie przebiegają również tętnice sitowe przednie, jednoimienne żyły oraz nerw sitowy przedni.
Warto pamiętać również o otworze ślepym. Jeśli pozostaje drożny, może stanowić drogę szerzenia się infekcji z jamy nosowej do ośrodkowego układu nerwowego. W jego obrębie przebiega żyła wypustowa łącząca sploty żylne jamy nosowej z zatoką strzałkową górną.
Dół środkowy czaszki – budowa i znaczenie kliniczne
Dół środkowy czaszki ograniczony jest przez trzon i skrzydła większe kości klinowej, przednią powierzchnię piramidy kości skroniowej oraz część łuskową tej kości. Granicę pomiędzy dołem przednim i środkowym wyznaczają tylne brzegi skrzydeł mniejszych kości klinowej.
W obrębie dołu środkowego znajdują się:
- płaty skroniowe mózgu,
- przysadka mózgowa położona w siodle tureckim,
- ważne struktury odpowiedzialne za komunikację,
- miejsce wyjścia nerwów czaszkowych od II do VI.
Płaty skroniowe odpowiadają między innymi za słuch, rozumienie mowy, rozpoznawanie tembru głosu oraz modulację własnej mowy. Znajduje się tutaj również ośrodek Wernickiego.
W dole środkowym zlokalizowane są także struktury odpowiedzialne za pamięć, emocje oraz utrzymanie homeostazy organizmu, takie jak wzgórze, podwzgórze czy elementy układu limbicznego.
Szczególne znaczenie ma przysadka mózgowa spoczywająca w siodle tureckim kości klinowej. Jest ona jednym z najważniejszych elementów regulacji hormonalnej organizmu.
Nerwy czaszkowe i zatoka jamista
Obszar dołu środkowego stanowi miejsce przebiegu nerwów czaszkowych II–VI. Nerwy III, IV, VI oraz pierwsza gałąź nerwu trójdzielnego (V1) przebiegają przez zatokę jamistą położoną po bocznej stronie trzonu kości klinowej. Przez zatokę jamistą przechodzi również tętnica szyjna wewnętrzna.
Do przodu od siodła tureckiego znajduje się skrzyżowanie wzrokowe. Bliskość tych struktur tłumaczy, dlaczego jednym z objawów guzów przysadki mogą być zaburzenia widzenia.
W obrębie dołu środkowego przebiegają także nerw skalisty większy i nerw skalisty mniejszy. Nerw skalisty większy prowadzi włókna przywspółczulne pochodzące od nerwu twarzowego, natomiast skalisty mniejszy od nerwu językowo-gardłowego.
Najważniejsze otwory dołu środkowego
Szczelina oczodołowa górna
Łączy oczodół z dołem środkowym czaszki. Przebiegają przez nią:
- nerw okoruchowy (III),
- nerw bloczkowy (IV),
- nerw odwodzący (VI),
- nerw oczny (V1),
- żyła oczna górna.
Kanał nerwu wzrokowego
Komunikuje oczodół z dołem środkowym czaszki. Zawiera:
- nerw wzrokowy (II),
- tętnicę oczną.
Otwór okrągły
Łączy dół środkowy z dołem skrzydłowo-podniebiennym i zawiera nerw szczękowy (V2).
Otwór owalny
Komunikuje się z dołem podskroniowym i przewodzi nerw żuchwowy (V3).
Otwór kolcowy
Przechodzą przez niego:
- tętnica oponowa środkowa,
- żyła oponowa środkowa,
- nerw kolcowy.
Otwór poszarpany
Jest przestrzenią wypełnioną chrząstkozrostem klinowo-skalistym. Przebiegają przez niego między innymi nerw skalisty większy oraz nerw kanału skrzydłowego.
Kanał tętnicy szyjnej
Przez kanał przebiegają:
- tętnica szyjna wewnętrzna,
- splot żylny szyjno-tętniczy,
- splot współczulny szyjno-tętniczy wewnętrzny.
Kanał ten komunikuje dół środkowy czaszki z przestrzenią przygardłową.
Chrząstkozrost klinowo-potyliczny (SSB) w osteopatii
W obrębie dołu środkowego znajduje się również połączenie kości klinowej z kością potyliczną, czyli chrząstkozrost klinowo-potyliczny (SSB).
Obszar ten od wielu lat pozostaje przedmiotem zainteresowania osteopatów. Według założeń osteopatii jego dysfunkcje mogą wiązać się z występowaniem zaburzeń funkcjonalnych, takich jak napięcia opon mózgowo-rdzeniowych, ograniczenia drenażu żylnego mózgowia czy niektóre postacie bólów głowy.
Wśród objawów często wiązanych z dysfunkcjami SSB wymienia się między innymi migreny, zaburzenia widzenia, zaburzenia zgryzu, alergie czy zaburzenia endokrynologiczne.
Szczególną uwagę zwraca się na ten obszar u dzieci, ponieważ chrząstkozrost klinowo-potyliczny kostnieje dopiero około 13.–17. roku życia.
Dół tylny czaszki – najważniejsze struktury
Dół tylny czaszki ograniczony jest od przodu przez grzbiet siodła tureckiego oraz chrząstkozrost klinowo-potyliczny, następnie przez tylną powierzchnię części skalistej kości skroniowej oraz kość potyliczną.
W jego obrębie znajdują się:
- pień mózgu,
- móżdżek,
- płaty potyliczne,
- nerwy czaszkowe VII–XII,
- ważne naczynia mózgowia.
Most i rdzeń przedłużony należą do pnia mózgu i uczestniczą między innymi w regulacji oddychania oraz przekazywaniu informacji pomiędzy mózgiem a rdzeniem kręgowym.
Móżdżek odpowiada za koordynację ruchów, utrzymanie równowagi, planowanie ruchu oraz uczestniczy w procesach uczenia się i zapamiętywania.
Płaty potyliczne odpowiadają za przetwarzanie bodźców wzrokowych, analizę kolorów, kształtów oraz tworzenie skojarzeń wzrokowych.
Naczynia i odpływ żylny mózgowia
Dół tylny jest miejscem spływu zatok opony twardej mózgowia. W obrębie guzowatości wewnętrznej kości potylicznej znajdują się ujścia zatoki prostej, poprzecznej i esowatej.
Na stoku znajduje się również splot żylny podstawny.
Najważniejszymi naczyniami tętniczymi tego obszaru są tętnice kręgowe, które po przejściu przez otwór wielki łączą się w jedną tętnicę podstawną mózgu.
Najważniejsze otwory dołu tylnego
Otwór wielki
Przez otwór wielki przebiegają:
- rdzeń przedłużony,
- tętnice kręgowe,
- tętnice rdzeniowe przednie i tylne,
- splot żylny kręgowy wewnętrzny,
- część rdzeniowa nerwu dodatkowego (XI).
Otwór wielki komunikuje dół tylny z kanałem kręgowym.
Otwór szyjny
Powstaje z połączenia wcięć szyjnych kości skroniowej i potylicznej. Zawiera:
- nerwy IX, X i XI,
- opuszkę żyły szyjnej wewnętrznej,
- zatokę skalistą dolną,
- zatokę esowatą,
- tętnicę oponową tylną.
Szczególne znaczenie ma przebiegający przez ten otwór nerw błędny (X), którego funkcja związana jest z unerwieniem licznych narządów wewnętrznych.
Kanał nerwu podjęzykowego
W części podstawnej kości potylicznej znajduje się kanał nerwu podjęzykowego (XII).
Otwór kłykciowy i otwór sutkowy
Przez oba otwory przebiegają żyły wypustowe łączące układ żylny wewnątrzczaszkowy z żyłami położonymi na zewnętrznej powierzchni czaszki.
Podsumowanie
W ten sposób dotarliśmy do końca podstawowego przeglądu anatomii dołów czaszki. Temat ten jest niezwykle rozległy i wymaga dalszego pogłębiania, najlepiej z wykorzystaniem atlasu anatomii.
Artykuł nie wyczerpuje wszystkich zagadnień związanych z topografią podstawy czaszki, stanowi jednak próbę uporządkowania najważniejszych informacji dotyczących budowy dołów czaszki, ich zawartości oraz znaczenia klinicznego i osteopatycznego.
Jeśli jesteś zainteresowany pogłębieniem wiedzy na temat anatomii podstawy czaszki oraz chcesz dowiedzieć się więcej o tym, jak osteopatia czaszkowo-krzyżowa wykorzystuje tę wiedzę w praktyce, odwiedź jeden z oddziałów Akademii Osteopatii:
Dowiedz się więcej o tym, czym jest osteopatia i jak może pomóc w problemach związanych z układem nerwowym.
