Nerw twarzowy – budowa i funkcje

Nerw twarzowy (VII nerw czaszkowy) jest jednym z najważniejszych nerwów czaszkowych odpowiedzialnych za funkcjonowanie mięśni mimicznych twarzy. Jego uszkodzenie może mieć charakter ośrodkowy lub obwodowy, a najczęstszą przyczyną obwodowego porażenia jest porażenie idiopatyczne, określane jako porażenie Bella.

Schorzenie to prowadzi do jednostronnego niedowładu mięśni twarzy, a obraz kliniczny może obejmować szereg objawów związanych nie tylko z mimiką, lecz także z funkcjami czuciowymi i autonomicznymi nerwu twarzowego.

Do najczęściej obserwowanych objawów należą:

• niedowład mięśni mimicznych,
• zaburzenia wydzielania łez i śliny,
• zaburzenia smaku,
• nadwrażliwość słuchowa.

Nasilenie objawów może być bardzo zróżnicowane – od łagodnych zaburzeń mimiki aż po ciężkie porażenie połowy twarzy.

Porażenie Bella – rys historyczny i możliwe przyczyny

Porażenie idiopatyczne nerwu twarzowego zawdzięcza swoją nazwę sir Charlesowi Bellowi – szkockiemu chirurgowi i anatomowi, który podczas bitwy pod Waterloo prowadził badania dotyczące uszkodzeń nerwów czaszkowych.

Pomimo wielu lat badań etiologia porażenia Bella nadal nie została jednoznacznie wyjaśniona. Z tego względu schorzenie to określane jest mianem porażenia idiopatycznego. W literaturze naukowej opisuje się jednak szereg potencjalnych mechanizmów mogących odgrywać rolę w jego rozwoju.

Do najczęściej wymienianych czynników należą:

• zaburzenia immunologiczne,
• zaburzenia mikrokrążenia,
• infekcje wirusowe, szczególnie związane z wirusem opryszczki,
• procesy zapalne,
• urazy i guzy,
• infekcje, takie jak półpasiec,
• choroby ogólnoustrojowe, między innymi cukrzyca,
• ciąża.

Wspólnym mianownikiem większości tych czynników jest występowanie obrzęku i ucisku nerwu twarzowego. Pomimo istnienia licznych hipotez porażenie Bella nadal pozostaje rozpoznaniem stawianym po wykluczeniu innych możliwych przyczyn uszkodzenia nerwu.

Ośrodkowy i obwodowy niedowład nerwu twarzowego

Jednym z podstawowych elementów diagnostyki jest różnicowanie pomiędzy niedowładem ośrodkowym a obwodowym.

W przypadku obwodowego uszkodzenia nerwu twarzowego zajęte są wszystkie mięśnie mimiczne po stronie uszkodzenia. Natomiast w niedowładzie ośrodkowym mięśnie czoła pozostają zazwyczaj względnie nienaruszone dzięki obustronnemu unerwieniu korowemu.

Objawy związane z uszkodzeniem obwodowej części nerwu twarzowego można obrazowo podsumować hasłem:

„Twarz – ucho – smak – łzy”

Twarz

Najbardziej charakterystycznym objawem jest osłabienie lub porażenie mięśni mimicznych twarzy.

Ucho

Objawy mogą obejmować zaburzenia funkcji mięśnia strzemiączkowego, odpowiedzialnego za adaptację narządu słuchu do głośnych dźwięków, a także zaburzenia czucia w obrębie przewodu słuchowego zewnętrznego oraz małżowiny usznej.

Smak

Może dochodzić do zaburzeń odczuwania smaku w przednich dwóch trzecich języka.

Łzy

Uszkodzenie włókien przywspółczulnych nerwu twarzowego może prowadzić do zaburzeń unerwienia gruczołów łzowych i zmian w wydzielaniu łez.

Badanie nerwu twarzowego

Ocena funkcji nerwu twarzowego rozpoczyna się od dokładnej obserwacji mimiki oraz symetrii twarzy.

Podczas badania zwraca się uwagę między innymi na:

• fałdy nosowo-wargowe,
• zmarszczki czoła,
• spontaniczne ruchy twarzy, takie jak uśmiech czy mruganie.

Następnie ocenia się funkcję motoryczną poszczególnych grup mięśniowych.

Badanie obejmuje:

• marszczenie czoła, pozwalające ocenić pracę mięśni czołowych,
• zamykanie i otwieranie oczu, umożliwiające ocenę mięśni okolicy oczodołu,
• otwieranie ust i obserwację ewentualnego zbaczania podbródka,
• odsłanianie zębów,
• odsłanianie zębów przy jednoczesnym otwarciu ust, co pozwala ocenić funkcję mięśnia szerokiego szyi.

Rokowanie i możliwe powikłania

Pomimo że rokowanie w porażeniu Bella jest na ogół korzystne, nie wszyscy pacjenci odzyskują pełną sprawność nerwu twarzowego.

U części chorych mogą utrzymywać się takie objawy jak:

• trwała asymetria twarzy,
• synkinezy,
• tzw. krokodyle łzy,
• neuralgie.

Szacuje się, że około 70% pacjentów doświadcza samoistnego ustąpienia objawów w ciągu kilku dni lub tygodni. U pozostałych chorych proces zdrowienia może być wydłużony i wymagać dodatkowego leczenia, najczęściej farmakologicznego z wykorzystaniem kortykosteroidów.

Osteopatyczne leczenie manipulacyjne w porażeniu Bella

Osteopatyczne leczenie manipulacyjne stanowi potencjalne uzupełnienie terapii pacjentów z porażeniem Bella. Jego celem jest zmniejszenie podrażnienia oraz kompresji nerwu twarzowego, a także poprawa warunków regeneracji tkanek.

W literaturze naukowej opisywane są przypadki pacjentów z przewlekłym porażeniem Bella, u których uzyskano korzystne efekty terapeutyczne dzięki połączeniu osteopatii z fizjoterapią obejmującą ćwiczenia mięśni twarzy.

Podczas badania osteopatycznego identyfikowano między innymi:

• punkty spustowe w obrębie mięśni żwaczy oraz mięśni skrzydłowych przyśrodkowych i bocznych,
• dysfunkcje kości twarzoczaszki, kości skroniowej oraz klinowej,
• restrykcje w obrębie odcinka szyjnego,
• zwiększone napięcie mięśni dźwigacza łopatki i mięśnia czworobocznego.

Techniki osteopatyczne wykorzystywane w terapii

W opisywanych przypadkach stosowano różnorodne techniki osteopatyczne, między innymi:

• rozluźnianie mięśniowo-powięziowe,
• BLT (Balanced Ligamentous Tension),
• technikę CV4,
• parietal lift.

Inne doniesienia wskazują również na poprawę objawów po zastosowaniu technik ukierunkowanych na usprawnienie drenażu limfatycznego.

Podejście to obejmowało między innymi:

• redukcję restrykcji w obrębie czterech kluczowych przepon organizmu – górnego otworu klatki piersiowej, przepony oddechowej, przepony podpotylicznej oraz namiotu móżdżku,
• pompę piersiową,
• techniki energizacji mięśni.

Dodatkowo terapia osteopatyczna może obejmować pracę w obrębie zwoju skrzydłowo-podniebiennego, który odgrywa istotną rolę w regulacji wydzielania łez oraz funkcjonowaniu śluzówki nosa, podniebienia i gardła.

Podsumowanie

Porażenie Bella jest najczęstszą postacią obwodowego uszkodzenia nerwu twarzowego. Chociaż u większości pacjentów dochodzi do samoistnego ustąpienia objawów, część chorych wymaga dłuższego procesu leczenia i rehabilitacji.

Osteopatia, stosowana zarówno jako terapia samodzielna, jak i element postępowania łączonego z fizjoterapią, może stanowić wartościowe uzupełnienie leczenia farmakologicznego. Dzięki wykorzystaniu technik wspomagających drenaż limfatyczny oraz metod zmniejszających kompresję gałęzi nerwu twarzowego może wspierać proces regeneracji i poprawę funkcji nerwu twarzowego.

Piśmiennictwo

Lancaster DG, Crow WT. Osteopathic Manipulative Treatment of a 26-Year-Old Woman With Bell’s Palsy. Journal of Osteopathic Medicine. 2006;106(5):285–289.

Volokitin M, Sheikh A, Patel S, Milani S, Banihashem M. Treating Bell’s Palsy With Osteopathic Manipulative Medicine: A Case Report. Cureus. 2020;12(10).

Grohol B, Reno D, Jennings TJ, Fortin GT, Rolfs M. Back to Play Considerations in a Patient With Bell’s Palsy: A Case Report and Review. Cureus. 2023;15(3).

Liem T. Praktyka osteopatii czaszkowo-krzyżowej. Tom III. MedPharm Polska; 2020.

Fuller G. Badanie neurologiczne. To proste. Red. Wojciech Turaj. Urban & Partner; 2008.