Adaptacje organizmu kobiety w czasie ciąży

W organizmie kobiety, szczególnie w II i III trymestrze ciąży, zachodzą naturalne zmiany adaptacyjne na poziomie strukturalnym, hormonalnym oraz czynnościowym. Są one niezbędne do prawidłowego rozwoju płodu i przygotowania organizmu do porodu.

Wśród najważniejszych adaptacji posturalnych tego okresu można wymienić:

• postępujący przyrost objętości jamy brzusznej, który powoduje wydłużenie mięśnia prostego brzucha poprzez zmianę długości włókien mięśniowych do około 115% w ciągu 22 tygodni ciąży (Gilleard, Brown, 1996). Pomimo tej zmiany morfologicznej utrzymane zostaje maksymalne aktywne napięcie mięśniowe dzięki obecności dodatkowych sarkomerów, powstających jako konsekwencja długotrwałego rozciągania oraz hipertrofii tkanek;
• stopniowe unoszenie przepony, nawet do 4 cm, połączone z reorganizacją geometrii klatki piersiowej;
• zwiększenie kąta lordozy lędźwiowej oraz przodopochylenia miednicy, związane z przesuwaniem się środka ciężkości ciała kobiety pod wpływem rozwijającego się płodu;
• rozluźnienie stawów miednicy, przede wszystkim spojenia łonowego i stawów krzyżowo-biodrowych, co skutkuje zwiększeniem przestrzeni o około 6–9 mm. Jednocześnie wzrasta ryzyko wystąpienia zaburzeń biomechanicznych w tych szczególnie obciążonych obszarach.

Mechanizm porodowy – I faza porodu fizjologicznego

Z punktu widzenia biomechaniki czynność motoryczna macicy oraz tłoczni brzusznej prowadzi do przemieszczania się płodu drogą najmniejszego oporu w kierunku dróg rodnych, a w konsekwencji do jego narodzin.

Kanał rodny jest strukturą bardzo zróżnicowaną pod względem budowy anatomicznej. Poszczególne jego odcinki różnią się kształtem, nie zawsze są symetryczne po obu stronach, a ich zdolność do rozszerzania również nie jest jednakowa. Dodatkowo kanał rodny posiada zakrzywioną oś podłużną. W związku z tym ciało dziecka, a szczególnie jego czaszka, musi podczas porodu dostosowywać swój kształt do warunków panujących w drogach rodnych.

Rola mięśniówki macicy w przebiegu porodu

Głównym motorem mechanizmu porodowego są skurcze mięśniówki macicy, która w okresie ciąży oraz porodu ulega znacznemu rozbudowaniu i przeorganizowaniu.

Wiązki mięśniowe macicy nie są rozmieszczone równomiernie we wszystkich kierunkach. Funkcjonalnie tworzą one siatkę złożoną z dwóch spiralnych, krzyżujących się układów. Pierwszy z nich, zlokalizowany w obrębie trzonu macicy, ma przebieg niemal podłużny. Włókna krzyżują się pod kątem ostrym, nadając całemu układowi kierunek skośny, zbliżony do podłużnego.

Drugi układ znajduje się w obrębie cieśni i szyjki macicy. Charakteryzuje się bardziej okrężnym przebiegiem włókien, a kąt ich skrzyżowania przypomina kąt rozwarty. W efekcie włókna w cieśni mają przebieg wrzecionowaty, natomiast w szyjce układają się okrężnie.

Spiralny układ bardzo gęsto ułożonych i silnie skręconych włókien mięśniowych, przypominający sprężynę zegarkową, umożliwia podczas ciąży ich stopniowe rozsuwanie i rozkręcanie pod wpływem przerostu tkanki łącznej.

W wyniku zmian zachodzących podczas ciąży z trzech anatomicznych części macicy – trzonu, cieśni i szyjki – powstają dwie funkcjonalnie odmienne struktury. Górna część czynnościowa tworzy trzon macicy z grubą i silnie rozwiniętą mięśniówką. Dolna część pozostaje natomiast obszarem zawierającym stosunkowo niewiele włókien mięśniowych, które dodatkowo ulegają znacznemu rozciągnięciu. Granicę pomiędzy tymi strukturami wyznacza pierścień graniczny.

Adaptacje mięśni dna miednicy

Również dno miednicy przechodzi w czasie ciąży istotne zmiany fizjologiczne i morfologiczne.

Ze względu na ograniczone możliwości badania wewnętrznej struktury mięśni dna miednicy u kobiet ciężarnych, wiele informacji pochodzi z badań prowadzonych na modelach zwierzęcych. Wyniki tych badań wskazują, że mięśnie dna miednicy dostosowują swoje właściwości architektoniczne poprzez wydłużanie włókien mięśniowych, które następuje dzięki dodawaniu kolejnych sarkomerów.

Największe zmiany długości włókien odnotowano w mięśniu guzicznym, co wiąże się z faktem, że posiada on najkrótsze włókna spośród mięśni dna miednicy. Jednocześnie zwiększa się zawartość kolagenu w macierzy zewnątrzkomórkowej. Wzrost ten wynosi około 140% w mięśniu guzicznym, 52% w mięśniu biodrowo-guzicznym oraz 75% w mięśniu łonowo-guzicznym (Alperin i wsp., 2015).

Rozwieranie szyjki macicy – początek mechanizmu porodowego

W momencie rozpoczęcia akcji porodowej, na skutek skurczu oraz retrakcji włókien mięśniowych, trzon macicy przesuwa się ku górze względem swojej zawartości.

Ze względu na umocowanie macicy do ścian miednicy za pomocą tkanki łącznej przymacicza, więzadeł oraz pochwy, narząd ten ma ograniczone możliwości przemieszczania się ku górze. W rezultacie powstaje siła wydalająca, która kieruje płód w stronę najmniejszego oporu, czyli ku dołowi.

Proces ten rozpoczyna kolejny etap biomechaniki porodu – rozciąganie wrzecionowato ułożonych włókien mięśniowych dolnego odcinka macicy. Włókna te pociągają niemal równolegle przebiegające spirale mięśniowe szyjki macicy. Ponieważ biegną one od zewnętrznej ściany macicy do wewnętrznej ściany szyjki, podczas każdego skurczu dochodzi do rozciągania kanału szyjki i stopniowego zwiększania jej rozwarcia.

W momencie osiągnięcia pełnego rozwarcia szyjki macicy, wynoszącego około 10 cm, rozpoczyna się II faza mechanizmu porodowego.

Piśmiennictwo

Gilleard WL., Brown JM. Structure and function of the abdominal muscles in primigravid subjects during pregnancy and the immediate postbirth period. Phys Ther. 1996;76(7):750–762.

Alperin M. i wsp. Pregnancy- and delivery-induced biomechanical changes in rat vagina persist postpartum. Int Urogynecol J. 2010;21(9):1169–1174.

Zwoliński T. Podręcznik położnictwa. PZWL; 1962.