Mięsień poprzeczny klatki piersiowej to cienka, wachlarzowata struktura o dużej komponencie powięziowej, która przez lata pozostawała w cieniu „ważniejszych” mięśni oddechowych. Jednak coraz więcej badań i obserwacji klinicznych pokazuje, że jego rola jest znacznie bardziej złożona, niż sugerują klasyczne podręczniki anatomii.

Anatomia, czyli gdzie właściwie jest mięsień poprzeczny klatki piersiowej ?

Mięsień poprzeczny klatki piersiowej rozpoczyna się krótkim rozcięgnem na dolnej jednej trzeciej tylnej powierzchni trzonu mostka oraz na wyrostku mieczykowatym. Dodatkowo posiada przyczepy w obrębie połączeń chrzęstno-żebrowych żeber, najczęściej od 3.–6. (czasem 2.–7.). Jego włókna biegną promieniście ku górze i bocznie, przyczepiając się do górnych i wewnętrznych powierzchni chrząstek żebrowych. Dolne pasma przebiegają niemal poziomo w kierunku bardziej nachylonych żeber dolnych, natomiast górne włókna ustawiają się coraz bardziej pionowo, osiągając kąt około 30–45°. Taka orientacja zapewnia mięśniowi dużą dźwignię mechaniczną i tworzy stabilizującą, romboidalną warstwę przedniej ściany klatki piersiowej, zwiększając jej stabilność zarówno w wymiarze przednio-tylnym, jak i skrętnym.

Unerwienie mięśnia pochodzi z nerwów międzyżebrowych od II do VI po obu stronach. Unaczynienie zapewniają tętnice piersiowe wewnętrzne, które biegną w przestrzeni pomiędzy pasmami mięśnia a opłucną, wspólnie z żyłami i nerwami piersiowymi wewnętrznymi. Podobny układ anatomiczny występuje również w mięśniach podżebrowych oraz najgłębszych mięśniach międzyżebrowych. Co istotne, dolne odnogi mięśnia (szczególnie w okolicy 6. żebra) tworzą ciągłość funkcjonalną z górnymi włóknami mięśnia poprzecznego brzucha oraz z przeponą. Od strony tylnej mięsień poprzeczny klatki piersiowej przylega bezpośrednio do opłucnej ściennej.

Funkcja – znacznie więcej niż „mięsień wydechowy”

Badania wykazały, że aktywacja mięśnia poprzecznego klatki piersiowej powoduje wyraźne zmniejszenie przednio-tylnego wymiaru klatki piersiowej oraz jednoczesne zwiększenie przednio-tylnego wymiaru jamy brzusznej. Elektromiografia pokazuje, że mięsień ten aktywuje się wspólnie z mięśniami brzucha (mięśniem poprzecznym brzucha i mięśniem skośnym zewnętrznym) zarówno w pozycji leżącej, jak i stojącej – szczególnie podczas fazy wydechu.

Co ciekawe, w badaniach nad rotacją klatki piersiowej u osób stojących zaobserwowano zwiększoną, jednostronną aktywność mięśnia poprzecznego klatki piersiowej po stronie przeciwnej do kierunku rotacji. Skurcz ten ma charakter statyczny podczas wstrzymania oddechu, a charakter fazowy w trakcie oddychania.

Ta jednostronna aktywność sugeruje mechanizm powstawania klinicznie obserwowanej jednostronnej dysfunkcji wydechowej żeber. Gwałtowne wydłużenie mięśnia podczas rotacji klatki piersiowej (np. w urazie) może prowadzić do trwałego, jednostronnego skurczu.

Do takich sytuacji dochodzi m.in. na skutek: urazów w wyniku przyspieszenia lub hamowania (np. wypadki komunikacyjne), złamań żeber, operacji w obrębie klatki piersiowej czy przewlekłego, nasilonego kaszlu.

Co się dzieje, gdy mięsień przestaje działać prawidłowo?

Dysfunkcja mięśnia poprzecznego klatki piersiowej prowadzi do powstania nieprawidłowego napięcia w obrębie klatki piersiowej. Żebra są pociągane ku dołowi w miejscach połączeń żebro-chrzęstnych, co skutkuje grupową dysfunkcją wydechową. Nowa równowaga sił rozciągających i ściskających zmienia nie tylko symetrię klatki piersiowej, ale wpływa na rozkład napięć w całym ciele.

Często obserwuje się: segmentalne rotacje kręgosłupa piersiowego, utrzymujące się ograniczenia ruchomości mimo pracy na kręgosłupie, a także zmniejszenie objętości i sprężystości klatki piersiowej. Zmiana napięcia i kompresji może oddziaływać na wszystkie struktury wewnątrz klatki piersiowej, w tym: serce i wielkie naczynia, przeponę i płuca, śródpiersie, układ limfatyczny, nerwy i przełyk. Klinicznie dysfunkcja tego mięśnia często objawia się bólem żeber, skoliozą piersiową, a także może być jednym z czynników sprzyjających powstawaniu klatki piersiowej lejkowatej.

Podsumowanie

Najbardziej charakterystycznymi objawami dysfunkcji mięśnia poprzecznego klatki piersiowej są:

• jednostronna, grupowa dysfunkcja wydechowa kolejnych żeber prawdziwych,
• zmiana kształtu klatki piersiowej i jamy brzusznej.

Badania fizjologiczne potwierdzają, że podczas skurczu tego mięśnia dochodzi do:

• zmniejszenia przednio-tylnego wymiaru klatki piersiowej,
• zwiększenia przednio-tylnego wymiaru jamy brzusznej,
• wzrostu ciśnienia opłucnowego i brzusznego.

Mięsień poprzeczny klatki piersiowej uczestniczy nie tylko w oddychaniu, ale także w:

• zginaniu i rotacji klatki piersiowej,
• fonacji,
• manewrach tłoczniowych,
• stabilizacji postawy w pozycji wyprostowanej.

Dysfunkcja somatyczna związana z jego przewlekłym skurczem może mieć podłoże urazowe, pooperacyjne, chorobowe lub idiopatyczne, a jej wpływ na strukturę i funkcję organizmu bywa istotny i długotrwały.

Skuteczne rozpoznanie i leczenie tej dysfunkcji wymaga:

1. Zrozumienia anatomii i fizjologii mięśnia.

2. Trafnej diagnozy opartej na dokładnym wywiadzie i badaniu palpacyjnym.

3. Umiejętnego zastosowania osteopatycznego leczenia manualnego, opartego na właściwej ocenie klinicznej.

Piśmiennictwo

Barral, J.-P. (2019). Klatka piersiowa w ujęciu osteopatycznym. MedPharm Polska. ISBN: 978-83-7846-113-5

The transversus thoracis muscle in humans: Diagnosis and treatment of associated pathology: An osteopathic perspective. (2009). The AAO Journal, 19(4), 24–29.