Niewydolność kręgowo-podstawna to złożony zespół objawów klinicznych wymagający szczególnej uwagi podczas terapii manualnej. Terapeuci manualni powinni dokładnie rozumieć patofizjologię i objawy niewydolności kręgowo-podstawnej, aby zapewnić bezpieczeństwo pacjentom. VBI (Vertebrobasilar insufficiency) wymaga odpowiedniego podejścia diagnostycznego, a niewydolność kręgowo-podstawna a osteopatia to obszar wymagający szczególnej wiedzy klinicznej.
Niewydolność kręgowo-podstawna - patofizjologia i objawy
Niewydolność kręgowo-podstawna (ang. Vertebrobasilar insufficiency- VBI) to zespół objawów klinicznych, związanych z niedostatecznym unaczynieniem w obszarze ukrwienia tętnicy podstawnej. Termin ten szerzej opisuje się jako niewydolność lub dysfunkcję tętnic kręgowych i jest definiowany jako przejściowe niedokrwienie krążenia kręgowo-podstawnego. W praktyce klinicznej rekomenduje się adaptację zasad dla niedokrwień mózgowych tylnych, w oparciu o konsensus ekspertów i dostępne dane. Objawy niewydolności kręgowo-podstawnej mogą być bardzo zróżnicowane i obejmować:
-
zawroty głowy,
-
zaburzenia widzenia,
-
zaburzenia równowagi,
-
trudności w połykaniu.
Zmniejszenie przepływu hemodynamicznego przez krążenie kręgowo-podstawne (tylne) może powodować niedotlenienie układów neurologicznego, sercowo-oddechowego i przedsionkowego w obrębie pnia mózgu i móżdżku. W łagodniejszej postaci prowadzi do przejściowych napadów niedokrwiennych (TIA), a w nasilonej do udarów mózgu. Wiele patologii może prowadzić do VBI, najczęściej miażdżycowe zwężenie tętnic, rozwarstwienie tętnic, hipoplazja, zatorowość zakrzepowa i ucisk mechaniczny. VBI a osteopatia to dość istotne zagadnienie, gdyż osteopaci często pracują w obszarze odcinka szyjnego, co wymaga od nich szczególnej czujności odnośnie objawów VBI.
Diagnostyka VBI i podejście terapeutyczne
W przypadku podejrzenia patologii naczyniowych ośrodkowego układu TIA lub VBI zaleca się wykonanie rezonansu magnetycznego mózgowia (RM): 1) z opcją naczyniową (angio-RM), która ujawnić może cechy miażdżycy naczyń i/lub zmiany rozwojowe tętnic kręgowych; 2) z opcją dyfuzyjną, która pozwoli na określenie czasu powstania ognisk niedokrwiennych. W przypadkach nagłych może być natomiast zasadne wykonanie badania tomografii komputerowej głowy, badań laboratoryjnych i innych.
Terapeuta manualny, fizjoterapeuta czy osteopata w swojej codziennej praktyce często spotyka pacjentów z urazami ortopedycznymi, takimi jak uraz odcinka szyjnego kręgosłupa, którym towarzyszy ból tej okolicy. Z punktu widzenia terapii manualnej istotne jest, że choć objawy VBI spowodowanej miażdżycą rzadko imitują ból o charakterze mięśniowo-szkieletowym, to mogą współistnieć z dolegliwościami i dysfunkcjami w obrębie odcinka szyjnego kręgosłupa. Leczenie niewydolności kręgowo-podstawnej wymaga kompleksowego podejścia, uwzględniającego:
-
dokładny wywiad kliniczny,
-
ocenę objawów neurologicznych,
-
właściwą diagnostykę obrazową,
-
konsultację multidyscyplinarną.
Niewydolność kręgowo-podstawna w osteopatii wymaga od terapeutów szczególnej ostrożności podczas planowania zabiegów manualnych w okolicy szyjnej.
Bezpieczna praktyka w przypadku VBI
Co zatem powinien wiedzieć osteopata o niewydolności kręgowo-podstawnej, aby prowadzić terapię w sposób bezpieczny? Wywiad kliniczny powinien obejmować szczegółowe informacje dotyczące: okoliczności zdarzenia (czy doszło do urazu, czy też nie), obecności czynników ryzyka (np. choroby współistniejące, wiek, palenie tytoniu), występowania objawów w kontekście ewentualnego mechanicznego ucisku – zarówno zależnego od ruchów kręgosłupa szyjnego, jak i niezależnie od nich.
-
Objawy: objawy i symptomy przejściowej VBI są zróżnicowane, jednak dostępne dane wskazują, że zawroty głowy połączone z objawami neurologicznymi niedokrwienia w obrębie tylnego krążenia mózgowego mogą zwiększyć rozpoznanie. Istnieją przypadki występowania zawrotów głowy bez towarzyszących objawów neurologicznych, co wymaga szczególnej ostrożności diagnostycznej.
-
Różnicowanie: cechy VBI wywołanej miażdżycą mogą naśladować lub współwystępować z innymi schorzeniami, takimi jak: zaburzenia przedsionkowe (choroba Ménière'a, zapalenie błędnika, BPPV – łagodne napadowe położeniowe zawroty głowy), rozwarstwienie tętnicy szyjnej (CAD – carotid artery dissection), które stanowi stan nagły i wymaga pilnego skierowania do lekarza. Ból szyi lub twarzy w połączeniu z bólem głowy (potylicznym lub czołowo-skroniowym) może być wczesnym objawem rozwarstwienia tętnicy szyjnej – jednej z najczęstszych przyczyn udaru mózgu u młodych, dotąd zdrowych pacjentów.
-
Inne objawy niedokrwienia kręgowo-podstawnego mogą obejmować: zaburzenia słuchu i widzenia, ataksję (zaburzenia koordynacji), dysfagię (zaburzenia połykania), niedowład połowiczy, objawy ze strony układu sercowo-oddechowego. W ciężkich przypadkach VBI może prowadzić do udaru mózgu, a nawet zgonu.
-
Testy oceniające drożność tętnic kręgowych - aktualnie nie ma jednoznacznych dowodów potwierdzających skuteczność testów manualnych oceniających przepływ przez tętnice kręgowe. Ich przydatność kliniczna pozostaje ograniczona.
-
Test Comana – „5D + 3N" W praktyce klinicznej często stosuje się zestaw objawów ostrzegawczych znany jako „5D" Comana, uzupełniany czasem o tzw. „3N":
5D – główne objawy sugerujące niedokrwienie tylnego krążenia mózgowego:
-
Diplopia – podwójne widzenie,
-
Drop attacks – nagłe upadki bez utraty przytomności,
-
Dysarthria – zaburzenia artykulacji (mowy),
-
Dizziness – zawroty głowy,
-
Dysphagia – zaburzenia połykania,
-
3N – dodatkowe objawy neurologiczne:Nystagmus – oczopląsNausea – nudnościNumbness – drętwienie twarzy lub kończyn
Chociaż obecność jednego lub kilku z tych objawów może wskazywać na możliwe niedokrwienie w obrębie układu kręgowo-podstawnego, poleganie wyłącznie na zestawie 5D/3N nie jest wystarczające, by wiarygodnie ocenić ryzyko i podejmować decyzje terapeutyczne. Należy traktować te objawy jako część szerszej oceny klinicznej, uwzględniającej także wywiad, badanie neurologiczne oraz inne czynniki ryzyka.
VBI - wnioski kliniczne
Występowanie VBI np. wtórnego do zmian miażdżycowych zwiększa konieczność zachowania szczególnej ostrożności przy stosowaniu interwencji manualnych w obrębie odcinka szyjnego. Choć ryzyko powikłań po manipulacjach kręgosłupa szyjnego oceniane jest jako niskie, a działania niepożądane występują rzadko, dokładna analiza objawów i trafna ocena kliniczna są kluczowe dla bezpiecznej praktyki terapeuty manualnego. Niewydolność kręgowo-podstawna i jej objawy powinny być dokładnie monitorowane, a VBI a osteopatia to zagadnienie wymagające stałego poszerzania wiedzy.
Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o tym, jak osteopatia wspomaga pacjentów z niewydolnością kręgowo-podstawną, warto skorzystać z kursów Akademii Osteopatii. Możesz odwiedzić jeden z oddziałów w całej Polsce:
Piśmiennictwo:
-
Pirau L, Lui F. Vertebrobasilar Insufficiency. 2023 Jul 17. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 29489229.
-
Wahlgren, Carl MagnusAntoniou, George A.Blair, Paul et al. Editor's Choice -- European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2025 Clinical Practice Guidelines on the Management of Vascular Trauma. European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, Volume 69, Issue 2, 179 - 237
-
Moors, Chris and Stapleton, Claire. "Signs and symptoms of vertebrobasilar insufficiency secondary to atherosclerosis: a systematic review" Journal of Osteopathic Medicine, 2025. https://doi.org/10.1515/jom-2024-0203
-
https://neurologia-praktyczna.pl/a1894/Rekomendacje-postepowania-w-zawrotach-glowy-w-praktyce-ambulatoryjnej
